سفینة المحمود
ج ۱، ص ۷۲۸–۷۳۶
تاریخ تذکره‌های فارسی
ج ۱، ص ۷۲۸–۷۳۶
سفینة المحمود تألیف محمود میرزای قاجار در ۱۲۴۰ ق
مشتملست بر یک مقدمه و چهار مجلس در ذکر ۳۳۸ تن از شعرای عهد زندیه تا زمان تألیف بشرح ذیل:
مجلس یکم در بیان نتایج افکار و احوال شاهنشاه اعظم و نوباوگان سلطنت و بعضی از امراء.
مجلس دوم در بیان خیالات وزرا و ارباب دانش که منظور شهریار و پیشکار هر دیار بودند.
مجلس سوم در بیان خیالات شعرای بلاد ایران زمین و غیره بترتیب حروف در پنج مرتبه:
۱ - شعرای عراق ۲ - شعرای فارس ۳ - شعرای خراسان و هندوستان ۴ - شعرای مازندران و گیلان ۵ - شعرای آذربایجان (با ذکر اسامی شهرها و اسامی شاعران در آغاز هریک از مراتب پنجگانه).
مجلس چهارم در کیفیت احوال مؤلف.
آغاز:
«درین زمانه رفیقی که خالی از خلل است صراحی می ناب و سفینۀ غزلست
سفینۀ وجود موجودات بامر ناخدایی در بحر امکان جاریست که بی‌مدد لنگر و بی‌اعانت بادیان لیلا و نهارا آن سفینه‌ها را در جریان آورده بساحل مراد می‌رساند».
انجام:
دل بندگانش مبادا دژم مبرّاد از جانشان مهر جم
بویژه ز محمود ناسازمند بمهر جهان شهریار آزمند
سفینة المحمود از تذکره‌های مشابه خود از قبیل انجمن خاقان و نگارستان دارا بمراتب بهترست.
در سبب تألیف گوید:
... امّا بعد این زاویه‌نشین گوشۀ عزلت و این مستمند کاشانۀ غربت محمود قاجار که شاخی از نهال گلستان سلطنت و بری از بوستان عزتست، مصدع ناظرین می‌گردد و موجب کلفت مستمعین می‌شود که در سال خجسته فال از هجرت پیغمبر صلح یک‌هزار و دویست و چهل گذشته بود، در روزگار فرخنده آثار حضرت صاحبقران اعظم شیخ الملوک و رأس السلاطین ابو المظفر خاقان پاکزاد خوش نهاد، السلطان فتحعلی شاه قاجار طوّل اللّه عمره باقتضای بنده‌پروری و غلام‌نوازی بمن بی‌بضاعت هیچمدان از طرف قرین الشرف آن پادشاه عالم‌پناه حکم بتألیف کتابی در ذکر شعرای معاصرین رفت، و امر باجتماع اشعار آبدارشان شد، سالی چند پیش ازین بپسران خوش‌بیان و منشیان رطب اللّسان این امر همایون ظهور بهم‌رسانید، ازآنجایی‌که طبع عالی خسرو خسروان چون همت بلندشان سرشارست، نیک و بدی که در ضبط اشعار و خوب و زشتی که در احوال موزونان ثبت گردیده بود، مقبول طبع مشکل‌پسندشان نبود، تا درین روزگار باین ضعیف امر بانجام آن رفت و این مخزن لآلی و گنجینه دراری را تألیف و به «سفینة - المحمود» موسوم نمودم».
صورت اسامی شعرای سفینة المحمود در جلد دوازدهم فهرست کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران (ص ۲۶۳۶-۲۶۳۹) مسطورست.
نسخه:
ذیل ریو، ۱۲۲ قرن ۱۳؛ اسعد ۳۸۷۴؛ کتابخانۀ سلطنتی ایران ۵۲۹ قرن ۱۳؛ مرکزی دانشگاه تهران، ش ۳۶۳۲؛ کتابخانۀ ملّی ملک، ش ۴۳۰۶ مورخ ۱۲۶۲ ضمیمۀ مجمع المحمود؛ تبریز کتابخانۀ خصوصی حاج حسین آقا نخجوانی، مورخ ۱۲۴۶ ضمیمۀ مجمع المحمود.
(۱۸) سفینة المحمود در حال تحریر باهتمام دوست دانشمند آقای دکتر عبد الرّسول خیام‌پور استاد دانشکدۀ ادبیات تبریز تحت طبع است.
ترجمۀ مؤلف:
دقیقترین شرح‌حالی که از محمود میرزا نوشته شده، بقلم میرزا فضل اللّه حسینی خاوری شیرازی است در تذکرۀ خاوری مؤلفۀ ۱۲۵۵ هجری قمری بشرح ذیل:
«پانزدهم - نواب محمود میرزا از بطن ستودۀ بنی اسرائیلیّۀ شیرازیه و در مراحل جلالت و بزرگی صاحب قانون و رویّه است، شاهزاده‌ایست غیور و پیوسته سرمست از بادۀ غرور، با وجود خویش احدی را در روزگار موجود نمی‌شمارد، و از مقام سلطنت پای فروتر نمی‌گذارد، در محفل ملکزادگان ازیشان دور نشسته حرفی از لا و نعم بر زبان نمی‌راند، زیراکه احدی را قابل تخاطب نمی‌داند، بی‌نهایت مربّی ارباب کمال بود، و جمعی کثیر از اهل هر فن را در دربار خویش پرستاری می‌نمود، و در اکثری از فنون کمالات تتبعی کامل بهم‌رسانیده، خاصه در فن نظم و نثر که سرآمد امثال و اقران گردیده است. تألیفات بسیار در نثر و نظم ترتیب داده و رسم تازه در بنای سخنوری نهاده است. استکشاف این مرحله موقوف بدیدنست نه معروف در شنیدن، شنیدن کی بود مانند دیدن. از بدو اوقات طفولیت در مراتب نثر و نظم بحقیرش اعتمادی زیاد بود، و از طبع خام این ناتمام استفادۀ کمالات ظاهری می‌نمود خیالات حقیر را با اذن و بی‌اذن داخل دفتر می‌کرد، و این مرحله را نیز داخل کمالات می‌شمرد.
فرد
چون طفل اشک عاقبت آن شوخ شوخ چشم از چشم من برآمد و بر روی من دوید
هرگاه خواهم تفصیل احوال خود را با او نگارم سخن بدرازا کشیده از مطلب بازمانم، مجملی از مفصّل آنکه بعد از آن‌همه تربیت، عاقبت در خیالات من انگشت ایراد می‌نهاد، و از فرط خودپسندی سخنان حسابی بسمع آن سرکار مقبول نمی‌افتاد.
مرحلۀ بی‌لطفی او بجایی کشید که وقتی در دیار نهاوند قاصد جانم گردید، بانواع لطائف از چنگ او رستم، و بچاکران درگاه صاحبقران روزگار پیوستم. در اجرای سیاست زیاده سفاک بود، و در هر فنی از فنون سواری و تیراندازی و جریدبازی با وقوف و بی‌باک. أکثر اوقات حریفان را در جولان بازی از ضرب جرید سر و پا می‌شکست، و بضرب گلولۀ تفنگ جسم طیور تیزبال در هوا می‌خست.
چندی در دیار لرستان فیلی و ملک نهاوند حکمروا بود، و مجرمین را در دیگ آب نهاده جسم ایشان را از جوش آتش می‌فرسود. حاجی محمد مهدی مشهور به مولوی نهاوندی را که مرد حکیم فاضل دانشمندی بود، بظهور اندک جرمی از صدمۀ طناب ستم از میان برداشت، و نام این بی‌رحمی را سیاست مدن گذاشت. قلعۀ رویین در نهاوند که از عجایب روزگارست بانضمام عمارات و میدان و کاروانسرا و بازار در اندرون شهر و باغ شاه و کاخ همایون در خارج، مستحدثات اوست، و الحق هریک از آنها در نظر ارباب بینش بغایت مستحسن و نیکوست.
برحسب امر صاحبقران فلک‌صدر، از ایام طفولیت در حجر تربیت جناب میرزا محمد شفیع صدر اعظم پروریده شد، و بالاخره بر روی او نیز دویده، شاهنشاه آگاه را از حرکات او روز به روز رنجشی تازه دست می‌داد، و باز بسبب وفور حبّ اولاد، ابواب عفو و اغماض بر چهرۀ او می‌گشاد. بعد از فوت خاقان مغفور تاکنون در دار الارشاد اردبیل با جمعی از برادران گرفتارست، و در محبس نیز بسبب فرار از صحبت اخوان دائما در آزار، اللّهم اصلح عواقب اموره».
آثار منظوم و منثور محمود میرزا بشرح ذیلست:
۱ - سفینة المحمود: تذکرة الشعرائی که مذکور افتاد.
۲ - منتخب المحمود: در ذکر احادیث و معجزات خاتم الانبیاء (ص).
۳ - گلشن محمود: در ذکر دختران و پسران و اعمام و بنی اعمام فتحعلی شاه و گزارش مختصر زندگانی آنان.
۴ - نقل مجلس: تذکرۀ شاعراتست و ذکرش خواهد آمد.
۵ - مخزن المحمود: در کیفیت احوال عرفا و کرامات و خوارق عادت که از ایشان بظهور رسیده است ( ۱ ) .
۶ - تذکرة السلاطین: تاریخ ایران است از پیشدادیان تا قاجاریان و کیفیت احوال سلسلۀ قاجار بتفصیل از فتحعلی خان قاجار تا فتحعلی شاه با ذکر حکام و ولات که بیشترشان برادران مؤلف‌اند، با شرح احوال نه صنف از طبقات و رجال دورۀ فتحعلی شاه بدین شرح: ۱ - اقربا و منشیان ۲ - امراء قاجار ۳ - وزراء ۴ - سران سپاه ۵ - علما و مجتهدین ۶ - حکمای الهیّین ۷ - عرفاء ۸ - شعراء ( ۲ ) ۹ - منجمین ( ۳ ) .
۷ - محمودنامه: در توقیعات و مراسلات.
۸ - درر المحمود: دیوان اشعار اوست شامل مدایح و قصاید و غزلیات و مقطعات و رباعیات در حدود دوازده هزار بیت.
۹ - بیان المحمود: تذکره‌گونه‌ایست که ذکر آن در حرف «ب» گذشت.
۱۰ - غزلیات: در اقتفای حافظ مختوم بمدح علی بن ابی طالب (ع) شامل ۱۷۰۰ بیت ( ۱ ) .
۱۱ - بادۀ بی‌خمار: این کتاب را در ۱۲۴۷ تألیف کرده و دربارۀ می‌خوارگی و مقامات آنست با جدولی از مقامات و فرهنگی از نامهای گوناگون شراب بفارسی و عربی و دوازده نفر از شعرای مشهور معاصر اشعاری در تعریف و تقریظ آن سروده‌اند ( ۲ ) .
۱۲ - سنبلستان: بروش گلستان است در احوال طبقۀ نسوان شامل چهار باب ( ۳ ) .
۱۳ - منتخبات اشعار: از ۱۶۴ شاعر قدیم و جدید که از خاقان شروع و بمؤلف ختم می‌شود ( ۴ ) .
۱۴ - مقصود جهان: سفرنامۀ لرستان است در ۱۲۴۲ ( ۵ ) .
۱۵ - پروردۀ خیال: در مکاتبات عاشق و معشوق است که بخواهش همسر
سوگلی پدرش تاج الدولۀ اصفهانیّه تالیف کرده است.
۱۶ - نصیحة المسعود: در اندرز به پسرش مسعودست.
۱۷ - مبکی العیون: در تعزیه است.
(۱۹) مهر خاوری: هزار بیت از منتخبات اشعار اوست که میرزا معصوم خاوری جمع‌آوری کرده و شامل مقدمه‌ایست در مآثر و آثار محمود میرزا ( ۱ ) .
۱۹ - رؤیای صادقه که قبلۀ عالم را در عالم واقعه بنظر مبارک رسیده و تأثیر کلی بخشید.
محمود میرزا در سال ۱۲۳۵ چند کتاب خود (گلشن محمود، مخزن محمود، درر المحمود) را در مجلدی قرار داده، دیباچه‌یی بران نگاشته و مجمع المحمود نامیده، چکامه‌یی تاریخی هم دربارۀ آن سروده است که مطلع و مقطعش اینست:
بخ‌بخ از مجمع محمود که اوراق نکوش از پریشانی ایّام پریشان نشود
***
خواست محمود چو از پیر خرد تاریخش گفت: این مجمع محمود پریشان نشود
- ۱۲۳۵
ازآن‌پس تا سال ۱۲۴۱ پنج کتاب دیگر بدان افزوده که عبارتست از تذکرة - السلاطین در ۱۲۳۸، محمودنامه، سفینة المحمود در ۱۲۴۰، بیان المحمود در اواخر ۱۲۴۰، نقل مجلس در ۱۲۴۱.
و بقیۀ آثار خود را بتدریج داخل مجمع المحمود کرده است، و اینکه نسخه‌های مجمع محمودی از حیث محتوی یکسان نیستند از همین جهت است.
نسخه‌های شناخته‌شدۀ مجمع المحمود: ذیل ریو، ش ۱۲۲ تحریر اواسط قرن سیزدهم؛ اسعد، ش ۳۸۷۴ بحوالۀ استوری، ج ۱ ص ۸۸۷-۸۸۸.
تهران، کتابخانۀ ملی ملک، ش ۴۳۰۶ مورخ ۱۲۶۲. تبریز، کتابخانۀ شخصی حاج حسین آقا نخجوانی مورخ ۱۲۴۶.
از اشعار اوست:
گفتم بدل از عشق توام سوز و گدازست بگشود سر زلف که این قصّه درازست
***
ز کویش رفتم و با خویش گفتم الهی بشکند محمود پایت
***
جرس را شوری امشب در فغانست مگر شوریده‌یی در کاروانست
***
کنج لب تو نصیب خال تو، آری راحت دنیا برای گوشه‌نشین است
***
ناشادی من چون سبب شادی یارست خواهم که دل من نفسی شاد نباشد
***
چو در این بندگی شرمندگی بود چه حاصل یا رب از این بندگی بود
***
غیر محمود هرآن‌کس که زند حلقه بدر در برویش بگشایید که راهی دارد
***
زان رخ ننمایی ز پس پرده که دانی عشاق ترا طاقت دیدار نباشد
***
وای بر بنده‌یی که بیزارست زو فروشنده و خریدارش
***
نه گرفتار و نه آزاد، چه بخت است مرا که هم از کنج قفس رانده هم از گلزارم
***
فرستادم بر او قاصد، امّا خود از بی‌طاقتی همراه رفتم
***
یک‌چند بگردن کسی بود این دست که مانده در گریبان
***
گشتم همۀ جهان و دیدم اطراف جهان ز قاف تا قاف
از کافر و مؤمن و مسلمان انصاف خوشست و نیست انصاف