سفینة هندی

سفینة هندی تألیف بهگوان داس متخلص به هندی در ۱۲۱۹ ه‍ ق تذکرۀ خوبیست مشتمل بر حالات و مقالات سیصد و سی و پنج نفر شاعر فارسی که از آغاز جلوس محمد شاه گورکانی (۱۱۳۱ ه‍) تا سال چهل و هفتم سلطنت شاه عالم ثانی (۱۲۱۹ ه‍) در هندوستان نشو و نما یافته‌اند. ترتیب تراجم الفباییست که با آفتاب (ابو المظفر عالی‌گوهر) شروع و به یکتا (محمد اشرف) ختم می‌شود، و تاریخ اتمام تألیف درین قطعه مذکورست:

این باغچه یافت حسن اتمام یا رب نرسد گه زوالش گلهای خرد درو شکفته شد «باغچۀ بهار» سالش در سبب تألیف پس از ذکر تذکرۀ نخستین خود موسوم به حدیقۀ هندی که ذکرش گذشت، می‌نویسد: «حالا که سال یک‌هزار و دوصد و نوزده هجری مطابق جلوس سال چهل و هفتم... شاه عالم ثانی... است، احوال شعرای معاصرین را از آغاز جلوس فردوس آرامگاه (- محمد شاه) از صد جا یکجا کرده تألیفی دیگر ساختم» (ص ۱). نثر کتاب ساده است و تراجم متضمن تاریخ ولادت و وفات و معلومات دیگر از علمی و سیاسی و ملکی. سفینۀ هندی بسال ۱۳۷۷ ه‍ ق، در پتنۀ هندوستان با مقدمۀ فارسی و انگلیسی و تصحیح و تحشیۀ پروفسور سید شاه عطاء الرحمن متخلص به عطا در ۳۱۸ صفحه با چهار صفحه مقدمه بانگلیسی و شش صفحه مقدمه بفارسی و فهرست صاحبان تراجم در آغاز و سه ضمیمه در آخر که عبارتست از: اشارات، فهرست اسماء اشخاص و فهرست اماکن بطبع سنگی مغلوط در قطع ۲۴/۹ * ۱۶/۶ نشر یافته است. ترجمۀ مؤلف بقلم خود وی: «جامع این اوراق بهگوان داس هندی تخلص بن دلیت داس بن هرنیس رای قوم کایست، «سری باستم دوسرا» موطن اصلی بزرگان کالپی و مسکن سوندهاست، والد بزرگوارم همراه پدر عالیقدر در هنگام نظامت نواب برهان الملک بهادر مرحوم حسب - الطلب عمّ کلان خود بلاقیداس که در آن‌وقت بمشرفی تصحیحۀ شمالی سپاه ممتاز بود، از آنجا به لکهنو آمده، چنانچه پدر کریم داد خان رونق مذکور را که به مکتب‌داری مأمور بود، همراه آورده، از عهد نواب مرحوم تا اواخر عهد نواب آصف الدوله بهادر مرحوم در سلک ملازمان با امتیاز منسلک بوده، همیشه بیاد رب العباد مشغول می‌بود، اشعار هندی در ستایش آفریدگار بزبان برج بسیار گفته، مؤلف در صیدپور عملۀ سیلک بخانۀ پدر مادر خود لاله‌رام غلام قانون‌گوی آنجا تولد یافته، «صبی جوان‌بخت» تاریخ تولدست، در عمر دوسالگی از آنجا بخدمت پدر بزرگوار در لکهنو رسیده، بعد

رسیدن بسن تمیز از خدمت افضل الفضلا مولوی سید یوسف سهارن‌پوری تحصیل صرف و نحو و کتب متداولۀ فارسی و دیگر رسائل علوم نموده، مایل بانتخاب دواوین اساتذه و مطالعۀ کتب تاریخ و تذکره‌ها گشته، بگفتن شعر زبان گشوده، در اوائل بسمل تخلص اختیار نموده، درین فن از جناب ارشادمآب (- میرزا محمد فاخر مکین) مشورت سخن داشته، سه مثنوی یکی سلسلة المحبّة بر وزن سلسلة الذّهب و دویمی مظهر الانوار بر وزن مخزن الاسرار و سیومی بهاگوت مسمی به مهرضیا بر وزن یوسف زلیخا بنظم آورده و دو دیوان یکی شوقیه و دویمی ذوقیه مع قصائد و ترجیع‌بند و اقسام اشعار گفته، بعد از آن تذکرۀ حدیقۀ هندی مشتمل بر حالات شعرای ماضی و حال که در هندوستان جنت‌نشان تولد یا نشو و نما یافته‌اند، از ابتدای ظهور اسلام تا سنۀ یک‌هزار و دویست هجری تألیف نموده، چنانچه آن تألیف هم تذکره و هم تاریخست، و نیز حسب الفرمایش سید خیرات علی سلّمه الواهب رسالۀ سوانح النبوّة متضمن سوانح - اشرف الانبیاء علیه التحیّة و الثناء و دوازده امام علیهم السلام بطریق اختصار ترتیب داده. اکنون که یک‌هزار و دوصد و نوزده هجری است، تسوید این اوراق نموده، بالجمله در آغاز جوانی خدمات میربحری و سایر صوبۀ الله‌اباد از طرف نواب مختار - الدوله بهادر مرحوم بمن تعلق داشت. بعد از آن در سلک ملازمان با امتیاز در سر کار نواب آصف الدوله بهادر مرحوم بدیوانی میرزا راجه ندهی سنگه بهادر که صاحب نوبت و جاگیر و مالک خدمات سرکار خیرآباد و سیلک شده بود، انسلاک یافتم، و از حضور صاحب دستخط شدم، چنانچه پانصد سوار بدستخط من ملازم شدند. بعد فوت راجۀ موصوف بمصاحبت راجه پرچند بهادر که مالک سپاه و کارخانجات و خانسامانی حضور پرنور نواب مرحوم بودند، منتظم شدم، چون راجه موصوف نیز وفات یافت، بمصاحبت معتمد الدوله مشیر الملک مهاراج ادهراج مهاراجه تکیت رای نراندر بهادر صلابت جنگ، نایب و دیوان وزیر الممالک نواب آصف الدوله بهادر انتظام یافتم، از آن بعد قدردان قدربخش قدرافزای، مظهر فیض رای جی سنگه رای نظر شفقت بحال من نموده، و قدر من افزوده، امرا و اعزّۀ این دیار بر حال من شفقت

فرموده‌اند، تمام این حالات مشروحا در قصیدۀ نسب‌نامه بنظم درآورده داخل تذکرۀ حدیقۀ هندی ساخته‌ام، این مختصر گنجایش آن ندارد، این ابیات از نتایج افکار طبع افگار اوست». پس از ذکر یک قصیده بعنوان «مشکل آسان» که دو بار تجدید مطلع شده و مطلع نخستین آن اینست: ای نامه بر بجانب آن دلربا برو ای هدهد خجسته بشهر سبا برو می‌نویسد: «چون قصیدۀ مردّف بآفتاب از نظر حضرت آفتاب آسمان جاه خلّد اللّه ملکه و ابقاه گذشت، فرمان والاشان بطلب این ذرّۀ بی‌مقدار بعطای خطاب رای و منصب پانصد ذات و پنجاه سوار صادر شد، این ابیات از آنست: یک صبحدم جمال تو بیند گر آفتاب از جیب صبح سرنکشد دیگر آفتاب تا خطبۀ ثنای جمالت بیان کند هر صبح می‌رود بسر منبر آفتاب» این هندی هندی تخلص که شیعۀ خالص و پاک اعتقاد اثناعشریست، مجموعا یک‌صد و هفتاد و دو بیت از اشعار خود را که مشتملست بر قصائد و غزلیات و مفردات و رباعیات در دنبال ترجمۀ خویش آورده که تماما سلیس و فصیح و نغز و دل‌انگیزست، و زبان گفتارش بفصحای عراق بیشتر می‌ماند تا بیک هندی، و الحق که وی از اعاجیب روزگار در دیار خودست، رحمة اللّه علیه. ابیات ذیل منتخبی است از آن اشعار و مشتی است نمونۀ خروار: ای دل ز آستان شه اولیا مرو آنجا مقیم باش و دگر هیچ جا مرو از خاک آستان وصیّ نبی مخیز از بارگاه سرور هر دو سرا مرو تا جان بود بتن بدر او مقام کن هندی بهیچ در، ز پی التجا مرو روزی که مشکلی بتو افتد، بصد نیاز جز در پناه حضرت مشکل‌گشا مرو *** یکجا شدن بدر و هلال، امر محالست جز ابرو و روی تو که بدرست و هلالست

عمریست که هندی دل ما در بر ما نیست بیچاره کجا رفت و ندانم بچه حالست *** دشتیست محبت که سرابش همه خونست خاکش همگی آتش و آبش همه خونست بشکست ز سنگ ستم ساقی بدمست مینای دل ما که شرابش همه خونست این دیده که خون ساخت دل من همه آبست وین دل که شدم خانه‌خرابش همه خونست *** ربود از دست من جادو فن من سحر کار من دل من طاقت من اختیار من قرار من مرو از بهر گلگشت چمن، بنگر رخ خود را گل من سرو من شمشاد من باغ و بهار من *** رفتی و سوخت دل از داغ جدایی، بازآ آتش افتاد بجان بی‌تو، کجایی، بازآ *** فدایت جان من ای قاصد یار رساندی نامه و جان تازه کردی *** گفتم سویم ببین، ندید و بگذشت گفتم دامن مکش، کشید و بگذشت چون بستۀ زلف خویش دانست مرا سررشتۀ الفتم برید و بگذشت «رک: سفینۀ هندی، ص ۲۴۱ تا ۲۵۹»