فهارس چیست؟
فهارس، یک فهرستگان بزرگ برخط و موتور کاوش نسخه‌های خطی حوزۀ تمدنی جهان اسلام است. شناسنامۀ آثار، نسخه‌ها، پدیدآورندگان و کتابخانه‌ها را از فهرست‌های معتبر گرد می‌آورد، آنها را به داده‌ای منظم و جستجوپذیر تبدیل می‌کند و در یک سامانۀ یکپارچه عرضه می‌کند. این سامانه از آغاز چندمأخذی طراحی شده است. هر اثر و هر نسخه به مأخذ اصلی خود ارجاع دارد و نشانی جلد و صفحه‌اش در آن مأخذ ثبت شده است، تا حق صاحبان فهرست‌ها محفوظ بماند و پژوهشگر بتواند هر آگاهی را تا سرچشمه‌اش دنبال کند.
این سایت بر اساس منابع کتابشناسی و فهارس نسخ خطی تغذیه شده و می‌شود که عمدۀ آثار اولیه موجود در آن: الذریعة إلی تصانیف الشیعة اثر علامه شیخ آقابزرگ تهرانی، کشف الظنون اثر حاجی خلیفه، هدیة العارفین اثر مصطفی چلبی، ریحانة‌الأدب اثر محمدعلی مدرس تبریزی، إیضاح المکنون اثر اسماعیل پاشا بغدادی، معجم المؤلفین اثر عمر رضا کحالة، الأعلام اثر خیرالدین زرکلی، و مجموعۀ بزرگ فنخا اثر حجة الإسلام والمسلمین مصطفی درایتی هستند و این مجموعه همچنان گسترش خواهد یافت.
فهرستنگاری نسخ خطی که از دیرباز به دست دانشمندان و محققان برجسته صورت گرفته، در دهه‌های اخیر با تلاشی روزافزون، رونق یافته است و کتابخانه‌های خطی و گنجینه‌های بسیاری فهرست شدند و نهادها و مؤسسات فرهنگی به انتشار این فهارس اقدام کردند. در مرحلۀ بعد با توجه به پراکندگی این فهارس، تلاش جناب دکتر ناصر گلباز با ارائۀ سایت اینترنتی جامع آقابزرگ، و پس از ایشان حجة الإسلام والمسلمین مصطفی درایتی با ارائۀ مجموعه‌های دنا و فنخا، گام‌های بزرگ دیگری برای تجمیع و یکپارچگی اطلاعات فهارس بود. رسیدن به چنین مرحله‌ای پس از همتی که پیشینیان و بزرگانی همچون علامه شیخ آقابزرگ تهرانی و فهرستنگاران نسل‌های پیشین داشته‌اند، بسیار ستودنی است و پروژه فهارس، ادامۀ مسیری است که همت‌های بلند فرهنگیان این سرزمین، بیش از یک صد سال است که دنبال می‌کند.
هدف پروژه فهارس
پژوهشگر نسخه‌های خطی همواره با پراکندگی منابع روبه‌رو بوده است. آگاهی دربارۀ یک اثر را باید در ده‌ها فهرست جست، و هر فهرست شیوه، ترتیب و اصطلاحات خود را دارد. یافتن همۀ نسخه‌های یک اثر، شناختن آثار یک مؤلف، دنبال کردن نام یک کاتب در کتابخانه‌های گوناگون، یا گردآوردن نسخه‌های مذهّب و مصوّر یک سده، کاری است که اگر بخواهد با فهرست‌های چاپی انجام شود، بسیار زمان‌بر و گاه ناممکن است.
فهارس می‌کوشد این راه دشوار را کوتاه کند. با چند واژه می‌توان در میان صدها هزار شناسنامه کاوید؛ نتایج را می‌توان بر پایۀ کتابخانه، موضوع، سده، نوع خط و ویژگی‌های نسخه‌شناختی پالود؛ و می‌توان از هر اثر به نسخه‌هایش، از هر نسخه به کاتب و کتابخانه‌اش، و از هر شخص به همۀ آثار و نسخه‌های مرتبط با او رسید. همچنین استفاده از یک موتور کاوش قدرتمند و منعطف، امکان دستیابی سریع و گرفتن گزارش‌های دقیق مورد نیاز هر پژوهش را فراهم می‌کند.
هدف پروژه فهارس آن است که با استفاده از این ابزارهای کارآمد، راه تحقیق را هموارتر کرده و حرکت علمی و پژوهشی حوزه‌های مرتبط را بسیار چالاک‌تر کند.
آنچه تاکنون انجام شده است
فهارس حاصل کاری پیوسته و چندمرحله‌ای است که مهم‌ترین گام‌هایش از این قرار است:
۱. تجمیع و بارگذاری منابع تراجم و کتابشناسی و فهارس نسخ خطی
متن منابع موجود، یعنی الذریعه، کشف الظنون، هدیة العارفین، فنخا، الأعلام، إیضاح المکنون و ریحانة الأدب در سایت بارگذاری شد و با ارجاعات فنی، همه نسخه‌ها و مشخصات کتابشناسی آثار، به این منابع مرتبط شد و برای پژوهشگر ارائه می‌شود و از آنجا که اطلاعات مجلدات فنخا، جامع‌تر بود، مبنای پایگاه داده فهارس قرار گرفت و همه مشخصات نسخ خطی بر اساس آن از طریق نویسه‌خوانی نوری استخراج شده و به دلیل وجود خطاهای ساختاری فراوان: پرش ستون‌ها، درهم‌ریختگی ترتیب خوانش و از هم گسستن مرز مدخل‌ها. نخستین کار، رساندن این متن به پیکره‌ای سالم و پیوسته بود. پیکره‌ای که سراسر سی‌وچهار جلد و بیش از سی‌وسه هزار صفحۀ چاپی را بی‌گسست دربرگیرد. این اطلاعات پس از آن در مرحله‌ای دیگر مورد پالایش و تصحیح و یکسان‌سازی قرار گرفته و در ساختاری جدید، بارگذاری شد.
۲. استخراج ساختاریافتۀ داده
متن پیراسته به داده‌ای منظم تبدیل شد. عنوان اثر، پدیدآور، موضوع، زبان، آغاز و انجام، نام کاتب، تاریخ و محل کتابت، نوع خط، کاغذ و جلد، تذهیب و تصویر، و یادداشت‌ها و تملک‌ها هر یک در جای خود نشستند. حاصل این مرحله، شناسنامۀ بیش از هفتاد و یک هزار اثر، بیش از سیصد و بیست و سه هزار نسخۀ خطی، بیش از هفتاد و چهار هزار شخص و نزدیک به پانصد کتابخانه و مرکز نگهداری نسخه است.
۳. پالایش و یکپارچه‌سازی
نام‌های گوناگونِ یک شخص یا یک کتابخانه، که در طول سال‌ها و در فهارس مختلف به صورت‌های مختلف ثبت شده بود، یکسان‌سازی شد. موضوعات در درختی سلسله‌مراتبی سامان یافت. اسامی مرکب و معطوف، از هم جدا شد و رابطه‌های میان آثار، نسخه‌ها و اشخاص با دقت بیشتری برقرار شد. برخی اطلاعات مانند انواع خطوط و شیوه‌های کتابت و امثال آن، که به صورت‌های پریشانی ثبت شده بود نیز، مورد مداقه قرار گرفته و یکسان‌سازی شد.
۴. موتور کاوش و وب‌سایت
سامانه‌ای ساخته شد که جستجوی آنی، تطبیق رسم‌الخط فارسی و عربی، انعطاف در برابر خطای تایپی و پالایش چندبعدی نتایج را فراهم می‌کند. در کنار اطلاعات پالایش یافته در این کار، بخش عمدۀ برتری نسبی پروژه فهارس در نسبت با برخی ابزارهای جستجوی نسخ خطی موجود در اینترنت، همین موتور کاوش دقیق و سریع و کارآمد آن است که بر اساس نیازهای جامعۀ علمی فهرستنگاری و نسخه‌شناسی و کتابشناسی طراحی و اجرا شده است.
۵. برگه‌های چاپی مأخذ
تصویر صفحه‌های چاپی منابع نیز به سایت افزوده شد تا پژوهشگر بتواند هر شناسنامه را با صفحۀ اصلی کتاب مقابله کند و هیچ اطلاعاتی را بدون رؤیت تصویر نسخۀ چاپی مأخذ، نپذیرد.
۶. شناسنامۀ فهرستنگاران
شناسنامۀ علمی فهرستنگاران فراهم شد و نسخه‌ها، تا آنجا که شناختنی بود، به فهرستنگار خود پیوند خوردند، تا پژوهشگر به آسانی دریابد که اطلاعات نسخه خطی مورد نظر محصول کار کدام فهرستنگار است.
۷. سامانۀ نظارت علمی و مشارکت پژوهشگران
هر فیلد از شناسنامۀ هر اثر، نسخه، شخص و کتابخانه را می‌توان با یادداشتی مستند اصلاح یا تکمیل کرد. پیشنهادهای اصلاح، پس از داوری، اعمال می‌شوند. همۀ تغییرات ثبت می‌شوند و بازگشت‌پذیرند، و صد البته متن اصلی مأخذ همواره دست‌نخورده باقی می‌ماند.
پروژه فهارس با تکیه بر دانش محققان امروز، طراحی، اجرا و گسترش سامانۀ نظارت علمی و مشارکت پژوهشگران را از محورهای اصلی فعالیت خود دانسته تا با شیوه‌ای حرفه‌ای و متناسب با استنادات علمی، هر اصلاح و تعلیق و حاشیه‌ای به صاحبان آنها منتسب شود و تاریخچه همۀ اظهارنظرها و تصحیحات و تعلیقات، در پایگاه قابل ارائه باشد. همه اینها بدان خاطر است که این پروژه در چشم‌انداز خود برای گسترش اطلاعات و اصلاح آنها، بر این همکاری‌ها تکیه کرده است.
چشم‌انداز و توسعۀ پیش رو
آنچه امروز در فهارس می‌بینید آغاز راه است. سامانه در مرحلۀ آزمایشی است و کار پالایش داده‌ها هر روز ادامه دارد. برنامه‌های پیش رو از این قرارند:
- افزودن مآخذ تازه: آثار و منابع حوزۀ کتابشناسی و نسخه‌شناسی و تراجمی بسیارند و جمع‌آوری همۀ آنها در مدتی کوتاه، از عهدۀ گردانندگان این پروژه بیرون است. اما در مسیر و نقشۀ راهی که آنان برای توسعۀ فهارس طراحی کرده‌اند، تلاش برای افزودن حداکثری منابع مرتبط در دستور کار است. منابع جدید هم اکنون در حال بارگذاری هستند و اخبار افزودن منابع در این پایگاه هر بار در بخش مربوطه اعلان می‌شود.
- پیوند آثار مرتبط: شرح‌ها، حاشیه‌ها، ترجمه‌ها و تلخیص‌ها به اثر اصلی خود پیوند خواهند خورد و خانوادۀ هر اثر یکجا دیده خواهد شد.
- پیوند با آرشیوهای عکسی کتابخانه‌های خطی: امید است با تعاملی که با کتابخانه‌ها و مدیران مخازن نسخ خطی برقرار می‌شود، پژوهشگران بتوانند از طریق این سامانه به تصویر نسخه‌ها نیز دست یابند.
- پالایش مستمر داده‌ها: همچنان که با استفاده از اصلاحات و تعلیقات و حواشی پژوهشگران، خطاهای بازمانده اصلاح می‌شود، گردانندگان سامانۀ فهارس با استناد به منابع، اطلاعات اشخاص و کتابخانه‌ها دقیق‌تر می‌کنند و آگاهی‌های تردیدآمیز را با نشانۀ تردید ثبت و نمایش می‌دهند و این فعالیت همچنان ادامه خواهد یافت.
مرامنامه فهارس
۱. روش کار و امانت‌داری
پایۀ کار فهارس امانت‌داری در نقل است. در بازسازی متن مأخذ تنها خطاهای محرز نویسه‌خوانی و حروف‌چینی اصلاح شده است، و در آنچه به داوری علمی فهرستنگار بازمی‌گردد دخل و تصرفی نشده است. در پردازش این حجم عظیم از داده، از ابزارهای نوین رایانه‌ای بهره گرفته شده است، اما موارد مردد پیش از اعمال به داوری انسانی سپرده شده‌اند. هر اصلاحی هم که از سوی پژوهشگران برسد، در کنار متن اصلی و با ذکر مستندش ثبت می‌شود و جای آن را نمی‌گیرد. خواننده همواره می‌داند کدام سخن از مأخذ است و کدام از اصلاحات بعدیِ کدام پژوهشگر.
۲. رایگان و همگانی بودن همۀ اجزاء پروژه
دسترسی به فهارس برای همگان رایگان است. جستجو، مشاهدۀ شناسنامه‌ها، دیدن برگه‌های چاپی و بهره‌گیری از همۀ امکانات و همه اطلاعات سامانه، منوط به پرداخت وجه اشتراک نیست. باور ما این است که میراث مکتوب بشر از آنِ همگان است، و راه شناختن آن نباید به روی کسی بسته باشد.
۳. استقلال پروژه
فهارس طرحی مستقل است و به هیچ نهاد دولتی یا غیردولتی، هیچ سازمان، مؤسسه دولتی و غیردولتی یا جریان خاصی وابسته نیست و از هیچ نهادی پشتیبانی مالی نمی‌گیرد. هزینه‌های آن با کوشش شخصی تأمین می‌شود و سمت‌وسوی آن را تنها ملاحظات علمی تعیین می‌کند. فهارس هیچ هدفی جز خدمت به فرهنگ و آسان کردن کار پژوهشگران نسخه‌های خطی دنبال نمی‌کند. سودی مادی، نامی تبلیغاتی یا غرضی دیگر در کار نیست.
دعوت از پژوهشگران
با همۀ دقتی که در کار رفته، داده‌ای به این گستردگی بی‌خطا نیست. بخشی از خطاها از نویسه‌خوانی و پردازش به جا مانده‌اند. بخشی دیگر در خود مأخذ بوده‌اند، و بخشی نیز حاصل آگاهی‌هایی است که پس از انتشار فهرست‌ها به دست آمده است. تکمیل و تصحیح این گنجینه از عهدۀ یک تن برنمی‌آید. کاری است جمعی، و چشم امید آن به دانش و همت اهل فن است.
از همۀ استادان، پژوهشگران عرصه فهرستنگاری، نسخه‌شناسی و کتابشناسی، و از همۀ دوستداران میراث مکتوب، صمیمانه درخواست می‌کنیم که هرجا خطایی دیدند یا آگاهی تازه‌ای دربارۀ کتابی، نویسنده‌ای، نسخه‌ای یا کتابخانه‌ای داشتند، ما را بی‌نصیب نگذارند. انتساب نادرست یک اثر، نام نادرست یک کاتب، تاریخی که درست خوانده نشده، نسخه‌ای که به اثری دیگر تعلق دارد، یا شخصی که به دو نام ثبت شده، هر یک که اصلاح شود، راه پژوهشگران بعدی هموارتر می‌شود. در صفحۀ هر اثر، نسخه، پدیدآور و کتابخانه، امکان پیشنهاد اصلاح کنار همان عنوان فراهم است. پیشنهادهایی که مستند باشند، پس از بررسی، به نام پیشنهاددهنده ثبت و منتشر می‌شوند.
هر اصلاحی که شما پیشنهاد کنید، تنها به کار فهارس نمی‌آید. سهمی است در پاسداشت میراثی که به همۀ ما سپرده شده است.
سخن پایانی
فهارس ادای دینی است به نسل‌هایی که این میراث را نوشتند، نگاه داشتند و شناساندند: از مؤلف و کاتب تا واقف و کتابدار و فهرستنگار. امید آن است که این سامانه، با یاری اهل دانش، روزبه‌روز کامل‌تر شود و گامی هرچند کوچک در شناخت و حفظ میراث مکتوب ایران و جهان اسلام باشد.