خیر البیان
ج ۱، ص ۶۰۵–۶۰۹
تاریخ تذکره‌های فارسی
ج ۱، ص ۶۰۵–۶۰۹
خیر البیان تألیف شاه حسین بن ملک غیاث الدّین محمود بهاری سیستانی در ۱۰۱۶ ه
تذکرۀ عمومیست مشتمل بر مقدمه و دو فصل و خاتمه و ختم خاتمه بشرح ذیل:
مقدمه در تاریخ پیغمبر اسلام و احوال دوازده امام و تاریخ صفویه.
فصل اول در ذکر شعرای قدیم.
فصل دوم در احوال شعرای جدید.
خاتمه در تراجم شعرای درباری.
ختم خاتمه در ذکر علماء، و ترتیب تراجم در هر قسمت الفباییست.
آغاز : «شکر توفیق شکرگزاری حمد یکتاییست که تشنگان بادیۀ اعتقاد را بسرچشمۀ آب حیات معرفت رسانیده...».
انجام :
«بتاریخی ز اتمامش دل آسود که از هجرت هزار و شانزده بود»
مؤلف در سالهای ۱۰۳۵-۱۰۳۶ هجری این تذکره را کامل‌تر کرده و به شاه‌عباس ماضی تقدیم داشته است.
نسخه:
ذیل ریو، ش ۱۰۸، تهران کتابخانۀ شخصی آقای فخر الدّین نصیری بقطع رحلی در ۳۷۵ صفحه و بسیار مغلوط، و کتابخانۀ شخصی استاد فقید عبد العظیم قریب گرکانی (آغاز و انجام این نسخه افتادگی دارد و تحریر آن از قرن یازدهم است).
اصفهان، کتابخانۀ شخصی آقای محمد صدر هاشمی، (بقرار اطلاع این نسخه را آقای دکتر فاروقی با عکسی از نسخۀ لندن که در دست دارند مقابله و تصحیح و برای چاپ آماده می‌کنند).
بسیاری از تراجم قسمت عصری تذکرۀ خیر البیان دقیق و قابل اعتمادست،
ولی در بعضی موارد مؤلف آن سهل‌انگاریهای عجیبی کرده است، از جمله اینکه در ترجمۀ قیدی شیرازی می‌نویسد:
«قیدی بصفت تقوی و صلاح آراسته و بفضیلت و آداب علوم پیراسته بود، از غایت صلاح تخلص قیدی نموده، هوای هند در سر او افتاده، بعد از وصول بدان دیار نزد پادشاه معزز گردید، فیما بین مولانای مذکور و آصف خان ربط کلّی بهم رسیده مدتها بگفتن اشعار آبدار مواظبت داشت، و بمواید احسان اکابر آن دیار محظوظ بود، و بالاخره باجل طبیعی درگذشت».
تقی الدّین کاشی که از معاصران ویست می‌نویسد: «... در مذهب اهل سنت و جماعت بغایت متعصب و مقید بود، در زمان ظهور دولت شاه اسماعیل ثانی از شیراز بدار السلطنۀ قزوین آمده و اظهار مذهب و عقیدۀ خود نمود و بواسطۀ اظهار این عقیده مشمول انعام آن پادشاه گشت، اما هنوز از خزانۀ افضال آن پادشاه سلیمان حشمت بهره‌مند نگشته بود که قضیۀ فوت آن پادشاه عادل سیرت دست داد، و مولانا از آن اظهار پشیمان شده خجلت‌زده و شرمسار از قزوین روی بدیار خود نهاد... الخ» و تقی الدّین اوحدی مؤلف عرفات می‌گوید: «... یک‌دو سال قبل از رفتن مخلص نوبت اول به شیراز، وی با قدری شیرازی تعشق می‌ورزید، و وی را جذب کرده با هم به هند رفتند، (در ترجمۀ قدری تاریخ این سفر را ۹۸۷ نوشته است) و مدتها با یکدیگر در آن اراضی سیاحت نموده عاقبت یک‌جهتانه با هم درگذشتند، وی در لاهور بخدمت اکبر پادشاه رسید، و جهت گفتارهای ناهنجار از رفتار ترقی بازماند» و به‌طوری‌که امین احمد رازی در ترجمۀ قدری شیرازی نوشته است: «در هنگام معاودت چشم بد روزگار بدو رسیده در دریای زخّار عمان طعمۀ نهنگ جان‌ستان گردید» که درین سفر قیدی هم با وی بوده و بقول تقی اوحدی عاقبت یک‌جهتانه با هم درگذشتند.
و نیز مؤلف خیر البیان در ترجمۀ حالتی ترکمان می‌نویسد:
«قاسم بیگ حالتی در اصل یزدی است، و برادر میرزا محمد حکیم است، و در مبادی حال بتحصیل علوم و کسب کمال سعی جمیل نموده، پایۀ سخنوری و رتبۀ
دانش‌گستری یافت، اکثر اوقات انیس و جلیس سلطان ذوی الاقتدار مسیّب خان تکلّو می‌بود، و در آن اوقات ارادۀ سفر هندوستان نموده بملک دکن شتافته و بخدمت نظام شاه رتبۀ عظیم یافته...»
به‌طوری‌که تقی الدّین کاشی مؤلف تذکرۀ خلاصة الاشعار و سایر تذکره‌نویسان نوشته‌اند، مولد و منشاء حالتی تهران بوده، در اوایل حال در دارالمؤمنین کاشان نزد علامة الزّمان مولانا ابو الحسن بتحصیل پرداخته، در زمان شاه‌طهماسب به قزوین رفته و چندی در آنجا نیز کسب کمال کرده ازآن‌پس در بقعۀ شاهزاده حسین بتدریس مشغول شده و هرگز به هندوستان نرفته است.
همو در ترجمۀ سید محمد جامه‌باف می‌نویسد:
«سید محمد جامه‌باف از بلدۀ هرات است، و در زمان ایالت محمد خان شرف - الدّین اوغلی در هرات بگفتن اشعار اشتغال داشته و بسیار صاحب استعداد بوده و بیشتر اوقات بگفتن رباعی طبع سیّد مایل بوده».
سید محمد جامه‌باف از سادات مشهد مقدس است، در شعر فکری تخلص داشته و به میر رباعی معروف بوده، تقی الدّین کاشی گوید: «در اوایل حال شاعری از خویشان خود رنجیده از مشهد بجانب دارالسلطنۀ هرات رفت، و چندگاه ساحت آن ولایت را بیمن مقدم شریف مشرف داشت، و در آن مدت با اصحاب حال و ارباب کمال باحسن وجهی سلوک می‌نمود، چنانچه در محل مراجعت بصوب وطن مألوف، خاطر ایشان از آن مفارقت آزرده گشته، انواع کلفت و دماغ خشکی به ایشان راه یافت، و بعد از آن باندک زمانی باز از آنجا بطرف دیار هند شتافت...» و ملا عبد القادر بدائونی در جلد سوم منتخب التواریخ (ص ۲۹۵) آورده است که: «فکری - سید محمد جامه‌باف مشهور به میر رباعی است، درین وادی خیّام زمانه است، در سفر جونپور در سنۀ ثلث و سبعین و تسعمائه (۹۷۳) از عالم رفت، و «میر رباعی سفر نمود» تاریخ شد».
ترجمۀ مؤلف:
«مفخر الامجاد، بقیة الاکابر، زبدة الزمان ملک‌شاه حسین غیاث سیستانی بغایت
عالی‌مرتبت، بلندفطنت، کامل‌طبیعت، خوش‌فهم، دانا، بجمیع امور تواناست، بوکالت ملک جلال الدّین ملک نیمروز ( ۱ ) بکرات قیام می‌نمود، و درین ازمنه مرخص شده بزیارت بیت اللّه مشرف شده مراجعت نمود، الحق باقسام سخن قادرست و بهمه روشی استاد، حین مرور سیستان بصحبت وی رسیدم، الحق از مستعدان زمانست، و وی تتبع تحفة العراقین کرده ( ۲ ) و تذکرة الشعرائی نیز می‌نوشت ( ۳ ) ، و او راست:
کشتی نه که دوزخی فسرده یک تابوت و هزار مرده
دریا نه که عالمی پر از موج گاهی بحضیض و گاه در اوج
***
آتش بدو دست خویش در خرمن خویش من خود زده‌ام، چه نالم از دشمن خویش
ای وای من و دست من و دامن من کس دشمن من نیست منم دشمن خویش (کذا)
***
هر قطره اشک در کف آزار خاطرست! از بخت تیره‌روزی و از ما گریستن»
«عرفات، برگ ۳۷۵»