خیرات حسان ترجمه و
ج ۱، ص ۶۰۹–۶۱۶
تاریخ تذکره‌های فارسی
ج ۱، ص ۶۰۹–۶۱۶
خیرات حسان ترجمه و تألیف محمد حسن خان مراغی اعتماد السلطنه در ۱۳۰۴ ه ق
در حالات نساء مشهوره از ایرانی و ترک و عرب و هندی و حبشی مسلم و غیر مسلم است بترتیب الفبا از آمنۀ بنت وهب تا یهبّ اللّه الحبشیّة با تکمله‌یی در ذکر بعضی حکایات و نوادر که از نساء شاعره شنیده شده و صاحبان آن به‌درستی معلوم نیستند، بالا حقه‌یی در ترجمۀ فاطمه سلطان خانم و مریم خانم، در سه مجلد و هر مجلد دارای ضمیمه‌یی مشتمل بر فهرست اسامی سلاطین قاجار و مدت سلطنت و عمر هریک و ذکر شاهزادگان و تشکیلات دولتی و اداری مملکت و متصدیان مشاغل و ارباب مناصب، و مجلدات سه‌گانه بترتیب در سنوات ۱۳۰۴ و ۱۳۰۵ و ۱۳۰۷ ه ق در تهران بخط نسخ محمد صادق شمس الکتاب بطبع رسیده است.
مؤلف پس از یک براعت استهلال که چون سحر حلالست می‌نویسد که: «باید غافل نبود و غفلت ننمود که در این جهان زنان بوده‌اند که در زیر مقنعه کله‌داریها نموده‌اند، در فهم حقایق اجتهادی کرده، و در حل غوامض تحقیقی انیق آورده.
لشکر شکسته‌اند، کشور گرفته‌اند صد کار کرده‌اند، صد راه رفته‌اند
و ارباب سیر و مصنفین تراجم احوال که ماضی را باستقبال معرفی می‌کنند، و اعمال گذشتگان را کلید ترقی و تکمیل آیندگان قرار می‌دهند، از آنها به‌درستی ذکری نکرده‌اند، و خبری نیاورده‌اند، و چنین اتفاق افتاد که کسی از صحابیّه حدیث نمود، و آنچه گفت از تابعیّه بود، از آن روز مصمّم شدم که در حالات نساء مشهوره استقصا کنم، و باستمداد رجال اهل‌فن، طرحی برای این بنا ریزم، از حسن اتفاق، درینحال و خلال، کتاب مشاهیر النساء از مؤلفات ادیب اریب و بارع لبیب، محمد ذهنی افندی دام افضاله بدست آمد... بحق سبقت، ترجمۀ آن را اساس قرار داده، معلومات خود را با بعضی تصرفات که بنظر فاتر درست می‌آمد، بران افزودم، و بنگارش احوال خیرات حسان ابتدا نمودم...»
درین سه جلد کتاب فقط ذکر پنجاه و دو تن از شاعره‌های فارسی زبان آمده و ترجمۀ بعضی از آنها مکررست.
اضافات مترجم برین تذکره منقولست از تذکرۀ آتشکده تألیف آذر بیگدلی، و نقل مجلس تألیف محمود میرزای قاجار، و تاریخ عضدی تألیف عضد الدوله احمد میرزای قاجار.
در جلد اول (ص ۶۹) ذکر پادشاه خاتون صفوة الدّین کرمانی آمده و همان ترجمه در جلد سوم (ص ۴۷) بعنوان لاله خاتون تکرار شده است.
حجابی گلپایگانی مذکور در جلد اول (ص ۹۹) بضبط خلاصة الاشعار مرد بوده و بسال ۹۸۸ کشته شده و درین کتاب از طایفۀ نسوان قلمداد گشته است.
مهر النساء بیگم مذکور در جلد اول (ص ۱۱۰) همان نورجهان بیگم مسطور
در جلد سوم (ص ۱۲۷) است.
رابعۀ اصفهانیّه مذکور در جلد اول (ص ۱۴۱) رابعۀ قزداری بلخی است.
زیب النساء بیگم مسطور در جلد دوم (ص ۱۸) همان مخفی است که در جلد سوم (ص ۷۷) ذکرش آمده، و اشعاری که در ذیل نام زیب النّسا درج شده از مخفی رشتی است و در صفحۀ چهارم دیوانش چاپ شده، و اشعاری که منسوب به مخفی مذکور در جلد سوم است، نه از زیب النسا بیگم مخفی تخلص است و نه از مخفی رشتی، ولی غزلی که در ذیل ترجمۀ مجعول زیور شاملو (ج ۲، ص ۴۹) ثبت گردیده متعلق به زیب النسا بیگم و مقطع آن چنین است:
هرکه آمد در جهان بودش خریداری، ولی پیر شد زیب النّسا او را خریداری نشد
شهباز دنبلی مذکور در جلد دوم (ص ۱۱۷) نام پدر صاحب ترجمه است و تخلّص وی صاحب است که ذکرش در تکملۀ زینة المدائح تالیف میرزا صادق همای مروزی آمده و این دو بیت از قصیده‌ایست که در مدح فتحعلی شاه سروده و در آن کتاب مسطورست:
خرامد چون به خلوت‌خانۀ مغرب شه خاور کند ظاهر شهنشاه حبش از باختر افسر
مکن نومیدش از خدمت که صاحب را نمی‌باشد بجز درگاه تو امّیدواری از در دیگر
این کتاب را میرزا محمد ملک‌الکتاب کتابفروش شیرازی دربست دزدیده و با حذف نام اعتماد السلطنه و تغییر اسم کتاب به تذکرة الخواتین در بمبئی بطبع سنگی رسانیده و شرح آن در جای خود مذکورست.
ترجمۀ مؤلف:
«اعتماد السلطنه محمد حسن خان پسر حاجی علیخان مقدم مراغه‌ایست، و او یکی از رجال نامی و فعال آذربایجان بوده، در تأسیس انجمن علمی و نشر جرائد رسمی و ترجمۀ
آثار مفیده، و تألیف کتب نافعه سعی و کوشش فوق‌العاده داشته، و بیشتر از یک ربع قرن بترقی و تعالی معارف مطبوعات ایران خدمت کرده است، من‌جمله:
در سال ۱۲۸۶ ریاست دارالطباعۀ دولتی و دارالترجمۀ همایونی با لقب صنیع - الدوله باو تفویض شده است.
در سنۀ ۱۲۸۸ تمام روزنامه‌های دولتی و ملتی و علمی را بعهدۀ او واگذار کرده‌اند، که روزنامۀ ایران را بجای آن سه جریده، هفته‌یی سه شماره دائر نموده‌اند.
در تاریخ ۱۲۸۹ سالنامه و در سنۀ ۱۲۹۳ روزنامۀ علمی و در سنۀ ۱۲۹۵ روزنامۀ اطلاع نیم‌رسمی در تحت نظر و ریاست او تأسیس یافته است.
در تواریخ ۱۲۹۹ و ۱۳۰۰ جزو اعضای مجلس شورای دولتی و وزیر انطباعات گشته و تا آخر عمر ادارۀ آن وزارتخانه را عهده‌دار بوده است.
و در سنۀ ۱۳۰۰ روزنامۀ اردوی همایون و مجموعۀ سیاحت‌نامۀ مصور که منحصر بمسافرت دوم ناصر الدّین شاه به خراسان می‌باشد، هر دو در تحت نظر او بخط میرزا رضای کلهر در عرض راه، طبع و نشر شده است.
در سنوات ۱۳۰۳ و ۱۳۰۶ بعضویت انجمن آسیایی پاریس و لندن انتخاب شده و در ۱۳۰۴ لقب اعتماد السلطنه را باو داده‌اند.
بزرگترین تألیفات این مؤلف یک سلسله کتابهاییست که بعنوان سالنامه از تاریخ ۱۲۹۰ تا سال ۱۳۱۳ بانضمام کتابهای مهم مانند تاریخ ایران مقتبس از اقوال مورخین غرب و شرق، مرآة البلدان در جغرافی و تواریخ بلاد و ولایات ایران در چهار جلد تا حرف جیم، منتظم ناصری در تاریخ عمومی عالم بترتیب وقایع سنین از اول هجرت تا سال ۱۳۰۰ هجری در سه جلد، مطلع الشمس تاریخ مشهد مقدس و ایالت خراسان در سه جلد، خیرات حسان ترجمۀ مشاهیر النسوان ترکی در سه جلد، کتاب المآثر و الآثار در مآثر سلطنت ناصر الدّین شاه و تراجم احوال رجال و علما و فضلای عهد او درر التیجان فی احوال بنی الاشکان راجع بتاریخ سلسلۀ اشکانیان ایران من البدو الی الختم مأخوذ از احوال مورخین شرق و غرب در سه جلد، التدوین فی احوال
جبال شروین، و ترجمۀ خاطرات مادموازل مونت پانسیه دختر عموی لوئی ۱۴ که عبارت از یادداشتهای پنجاه و اندسالۀ اوست، کلا در طهران، و از جملۀ ترجمه و تألیفات وی کتابیست بعنوان حجة السعادة فی حجة الشهادة که مشتمل بر تواریخ و وقایع مهمۀ عالم در تاریخ ۶۱ هجری و شرح شهادت حضرت حسین بوده، بخط میرزا باقر خوشنویس در تبریز بطبع رسیده است.
و همچنین شرح حال کریستف کلمب و قصۀ کاپیتان هاتراس و سرگذشت خانم انگلیسی و داستان روبنصون سویسی و منطق الوحش پول دوقوق و تمثیل طبیب اجباری مولیر را او از السنۀ خارجه بزبان پارسی ترجمه و نقل نموده و همۀ آنها در طهران چاپ شده‌اند.
مهمترین آثار وی وقایع یومیۀ پانزده سالۀ اواخر عمر اوست، که از ۱۲۹۸ تا ۱۳۱۳ هجری بشکل انتقاد مرقوم داشته، و مجموعه آن از حیث تاریخ فوق‌العاده حائز اهمیت است، و تمام مجلدات خطی آن در کتابخانۀ حضرت رضاست. روزنامۀ فرنگستان از تفلیس الی طهران و مسامره شمیران و خواب خلسه و شرح حال الکسندر امپراطور روس و آیینۀ سکندری و کاشف الکرب فی تاریخ الغرب و مآثر السلطان در دو جلد، همه از تألیفات خطی او بوده و هنوز بطبع نرسیده‌اند.
یک قسمت دیگر از تألیفات وی از قبیل لغات پارسی بفارسی و عربی بفارسی و فرانسه بفارسی و لغات متشابهۀ فرانسه ترجمه بفارسی و دیالگ فرانسه بفارسی و جغرافی و دور عالم نیز هست، که همه بخط دستی موجود می‌باشند.
شرح حال مختصر آقا محمد حسن خان با فهرست نشان و حمایل و صورت و سیما فرامینش در شماره‌های ۴۷۱ و ۵۳۲ روزنامه دولت علیۀ ایران و شمارۀ ۸۱ روزنامۀ شرف طبع و نشر شده است.
مشار الیه شب پنجشنبه ۱۸ شوال سنۀ ۱۳۱۳ با مرض سکته درگذشته، و پنجاه و اند سال عمر کرده و در فوت او چنین گفته‌اند:
بهر تاریخ وفات میر راد آن وزیر فاضل با طنطنه
از در رحمت سروش غیب گفت در جنان شد اعتماد السلطنه»
«دانشمندان آذربایجان، ص ۴۳-۴۵»
«محمد حسن خان مقدم در شب بیست و یکم شعبان ۱۲۵۸ هجری قمری مطابق ۲۷ مرداد ۱۲۲۲ هجری شمسی در طهران متولد شده و در روز جمعۀ ۱۵ شوال ۱۳۱۳ قمری مطابق ۱۳ نوروز ۱۲۷۵ شمسی در طهران در سن پنجاه و سه‌سالگی درگذشته و در وادی السّلام نجف اشرف مدفون گردیده است».
«سیاستگران دورۀ قاجار، ص ۱۶۹»
وقایع یومیۀ پانزده سالۀ اواخر عمر او بنام روزنامۀ خاطرات اعتماد السلطنه در سال ۱۳۴۵ باهتمام آقای ایرج افشار و بسرمایۀ مؤسسۀ انتشارات امیر کبیر در ۱۲۵۸ صفحه با فهرست و تصاویر بطبع رسید، و چون کیفیت مرگ اعتماد السلطنه از نسخۀ اصل نقل نشده بود، نگارنده شرح ذیل را بوسیله مجلۀ راهنمای کتاب (سال دهم، شمارۀ اول، ص ۱۰۲-۱۰۳ مربوط به اردیبهشت‌ماه ۱۳۴۶) نشر دادم، و همان مقاله عینا در مجلۀ خواندنیها (شمارۀ ۲۱ مال بیست و هشتم، سه‌شنبۀ ۱۷ آذر ۱۳۴۶، ص ۲۹) درج شد:
مرگ عبرت‌انگیز اعتماد السلطنه
به‌طوری‌که آقای ایرج افشار در مقدمۀ کتاب روزنامۀ خاطرات اعتماد السلطنه مرقوم داشته‌اند، نسخۀ منحصربه‌فرد روزنامۀ مزبور متعلق به کتابخانۀ آستان قدس است، و ایشان در غلطگیری و طبع آن از رونویسی که استاد محمود فرخ آماده داشتند، و نسخۀ عکسی که کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران تهیه کرده بوده است استفاده کرده‌اند.
نمی‌دانم آن رونویس و این عکس چگونه و بوسیلۀ چه کسانی تهیه شده است، که یک قسمت اساسی و عمدۀ آن از نظر دور مانده است، و مطلب بسیار مهمّی که
اعتبار آن ارزش و مقدار کار پرمشقت آقای افشار را دوچندان می‌کرد از قلم افتاده است، و آن کیفیت مرگ اعتماد السلطنه است، بقلم سلطان احمد دولتشاهی (یمن الدوله) که بخط خود در پایان روزنامۀ سال ۱۲۹۲ هجری قمری (نسخۀ شمارۀ ۸۴۴۲ کتابخانۀ آستان قدس) نوشته است، و اینک برای دارندگان این کتاب سودمند تاریخی عینا نقل می‌شود:
مقدمة یادآور می‌شوم که مرحوم اعتماد السلطنه بحکایت مندرجات روزنامۀ خاطرات از مرگ مفاجات خیلی بیمناک بوده، و ازین‌رو غالبا زالو بمقعد می‌انداخته، عاقبت هم بطرزی مرده است که از آن هراس داشته.
من النوادر:
صبح روز سیزدهم حمل، پیچی‌ئیل سنۀ ۱۳۱۳ اعتماد السلطنه مرا احضار کرد، در کتابخانۀ بزرگ عالی که داشت خدمتشان رسیدم، فرمودند نوری تازه کشف شده (ریون ایکس) که با وجود آن دیگر هیچ جسمی حاجب ماوری (کذا) نیست، روزنامۀ فرانسه مقالۀ مفصلی درین باب نگاشته، عکس خرگوشی و عکس کیفی را با این نور انداخته‌اند و منتشر کرده، به‌طوری‌که ساچمه در استخوان پای خرگوش نمایانست، و سکّه‌ها در کیف هم بخوبی دیده می‌شود.
اعلیحضرت همایونی ترجمۀ آن مقاله را تا فردا خواسته، چون امروز خیال رفتن حضرت عبد العظیم را دارم، شما این مقاله را ترجمه کنید تا غروب بیاورید، پس از ملاحظه خدمت شاه بدهم، روزنامه را از روی میز برداشته و بمن لطف کردند، و ضمنا گفت که من خیلی از مردن ترس داشتم، لیکن با این انکشاف عمر انسان زیاد شد، بعد ازین هر قسم مرض داخلی را با این عکس تمیز می‌دهند، و همان نقطۀ معیوب را عمل و معالجه می‌کنند، اقلا شصت سال بر عمر من افزوده شد.
این را بگفت و با تنۀ فربه و بنیۀ قوی از جای برخاست، بنده هم باقتضای جوانی، چنانکه افتد و دانی، و مناسبت سیزده عید، با جمعی از دوستان موافق بگردش بوستان
رفتم، واجبات اعمال سیزده نگذاشت که آن مستحب را انجام کنم، نزدیک غروب آفتاب با کمال شتاب منزل آمدم، هنوز سطری چند ننوشته بودم که فرستاده صبح مرا ندا کرد، قطع داشتم بطلب ترجمه آمده، گفتم بآقا عرض کنید تا ساعت دیگر ترجمه را می‌آورم با لحنی ترکی و مخلوط بفارسی جواب داد ترجمه مرجمه بکار نمی‌خورد، آقا مرد! با عجله بمنزلش رفتم، ایشان را در اطاق اندرون افتاده دیدم، و حکیم‌باشی طولوزون رفیق شفیقش را با تمام خانواده مشغول گریه و زاری، «عمر کوته‌بین و امید دراز» قل انّ الموت الذی تفرّون منه فانه ملاقیکم.
حال تحریر که ربیع الثانی ایت‌ئیل ترکی است، قریب ۲۸ سال ازین حکایت گذشته...»