خلاصة الکلام
ج ۱، ص ۵۹۸–۶۰۴
تاریخ تذکره‌های فارسی
ج ۱، ص ۵۹۸–۶۰۴
خلاصة الکلام تألیف علی ابراهیم خلیل خان بنارسی متخلص به خلیل در ۱۱۹۸ ه ق
شامل تراجم هفتاد و هفت تن از مثنوی‌سرایان و ذکر منتخباتی مفصل از مثنویهای حماسی یا پندی یا عرفانی بترتیب الفبا از اسدی طوسی تا هلالی استرآبادی که در ۱۱۹۸ کامل شده است.
آغاز : «تعالی اللّه ما قاصرفهمان کوته‌بیان را چه یارا که زبان بحمد و ثنای متکلم بی‌زبان توانیم گشود، و ذات بی‌نشان مبدع کون و مکان را که بفهم و ادراک و عبارت درنگنجد دانیم ستود».
در سبب تألیف و بیان مآخذ چنین می‌گوید: «... ابجدخوان لوح تعلیم اضعف - العباد علی ابراهیم همواره خیال در خاطر می‌بست که احوال و افکار این طایفه را نگاشتۀ کلک بیان گرداند، و بدین‌وسیلۀ جلیله از دفترخانۀ روزگار برات هستی جاوید بنام خود ستاند، تا آنکه در سنۀ سیزدهم از عهد خلافت پادشاه اسلام... شاه عالم پادشاه غازی آهنگ ترتیب این تذکره پیش گرفت، و بانتخاب اشعار همت برگماشت، مخفی نماند که مقصود از تألیف تذکرۀ شعرا نمایش سلیقۀ انتخاب و ایراد اشعار گزیدۀ اولو الالباب است، وگرنه احوال و اوصاف این زمره را ورق‌ورق نگاشتن، نه از محسنات شیوۀ بیان خواهد بود نه از ضروریات، چه بفحوای کل اناء یترشح بما فیه، کلام شاعر بر اندازۀ فطرت و استعدادش دلیل مبرهن تواند بود، آری صاحب تألیف را حفظ ناموس اخبار گذشتگان و حاضران این‌قدر لازمست که در مولد و منشأ و اصل و نسل و سال وفات و مدفن ایشان از جادۀ تحقیق انحراف نکند و از غائلۀ جانبداری و غرض‌اندیشی زشت را بخوبی و خوب را بزشتی واننماید.
بهر حال حقیر مؤلف در مراعات شرایط مذکوره تا مقدور مجوز تقصیر نشده و بهنگام تألیف بسیاری از تذکره‌های قدیم و جدید مثل تذکرۀ دولتشاه و خلاصة - الاشعار و زبدة الافکار و مآثر رحیمی و تذکرۀ طاهر نصرآبادی و تقی اوحدی و ناظم
تبریزی و کلمات الشعراء و مجمع النفائس و ریاض الشعراء و تذکرۀ شیخ محمد حزین و تذکرۀ گل رعنا و سرو آزاد و غیره از کتب تاریخ در پیش نظر داشته است.
خلاصه اینکه درین دفتر خجسته آثار از اقسام شعر غیر از ابیات مثنوی نگارش‌پذیر کلک بدایع‌نگار نگشته، بانصاف حرف می‌زنم، نه لاف می‌سرایم، که این تذکره را بچند وجه از تذکره‌های دیگر امتیاز و اختصاص حاصلست، یکی آنکه افسانه‌های غریب چه از جنس قضایای رزمیّه، و چه از نحو قصص عشقیه، و مدح و ذمایم اشیای کونیه از هر نوع در آن آماده است.
دیگر آنکه در حال انتخاب مثنویات مبسوطه مثل گرشاسب‌نامۀ اسدی طوسی، و شاهنامۀ فردوسی و حملۀ حیدری و شاه‌جهان‌نامۀ کلیم و قدسی و غیره بلعجب صنعتی بکار رفته که ابیات سنجیده از سایر داستانهای منتخب عنه بنحوی فراهم آورده شد، که ربط معنوی ابیات و سلسلۀ افسانه، روی گسیختگی و درهمی ندید، بالجمله مدار ارتباط بر انتقال ابیات داستانی بداستانیست.
سالی چند این سرگردان دبستان دانایی شب از روز بازندانست، و صحبت از خلوت متمیز نتوانست کرد، تا این صنعت لزوم ما لا یلزم صرف شیوۀ انتخاب گردید، هرکه نسخه‌های منتخب عنه را از آغاز تا انجام بنظر امعان دیده باشد، قدر این منتخب را بهتر خواهد شناخت، و بدرد تلاشهای این مؤلف حقیر خواهد رسید، و آنچه از منظومات با قصص طولانی تعلق‌پذیر نبود، بی‌تصرف تقدیم و تأخیر، ابیات بر وفق ترتیب نسخۀ اصلی در سلک انتخاب کشیده شد.
چون بسیج هنگامه‌آرایی در سویدای دل نبود، و عزیمت معرکه‌گیری و دکانداری پیرامون خاطر نگشت، مدتی دراز مسوّدات منتخبات، بیکار و معطل افتاده بود، المنة للّه که درین اوان سعادت اقتران که منصب وزارت بشوکت و جاه چشم و چراغ روزگار، بیداربخت خجسته آثار، نور جبین اقبال، و تاب جبهۀ اجلال، آصف الدوله، جملة الملک، وزیر الممالک یحیی خان بهادر هزبر جنگ بلندپایه، و حکومت بلاد مشرقی هند باقبال فرخنده‌رای خجسته منظر فرخ طالع، بلنداختر ملک‌گیر
عالم‌آرا، عدوبند کشورگشا، امیر الممالک عماد الدوله کورنر جنرل وارن هیستنگز بهادر جلادت جنگ، بافر فریدونی همسایه است، این مجموعۀ همایون که یک‌صد و هشتاد و هشت مثنوی در آن مندرجست در بلدۀ بنارس روی تمامی دید، و باسم خلاصة الکلام موسوم گشت، و چون خامۀ حساب‌دان بشیوۀ رمزیابی شتافت، سال خاتمت را با سنۀ یک‌هزار و یک‌صد و نود و هشت هجری و بیست و هفت جلوسی مطابق یافت، امید از دشوارگزینان خرده‌بین آنکه چون این مجموعۀ محامد پیشینیان را با معان نظر و تأمل گزین درنگرند، اگر سهوی و خطایی نمودار افتد، بفحوای مصرع، بدان را بنیکان ببخشد کریم، در اصلاح کوشند، و طیلسان عفو بر آن پوشند».
این تذکره در نوع خود ممتاز و بسیار مغتنم است، و الحق جای آن دارد که بصورت کاملتری طبع و انتشار یابد.
نسخه:
لیندزیانا، ص ۱۷۷ ش ۳۱۸ تاریخ در حدود ۱۷۹۰ م، بادلین، ش ۳۹۰ مورخ ۱۲۴۶، بانکی‌پور، ج ۸ (در دو مجلد) ش ۷۰۴ و ۷۰۵ (از آخر جلد اول افتادگی دارد، و از اول حرف دال تا صاد را فاقدست) تحریر این نسخه از قرن سیزدهم هجریست.
«استوری، ۷۷۷:۱»
کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، ش ۱۷۲۱ (نسخۀ عکسی بادلیان)، کتابخانۀ شخصی آقای دکتر ذبیح اللّه صفا (نسخۀ عکسی بادلیان)، و بنده ازین نسخه استفاده کرده‌ام، نسخه‌ایست بقطع بزرگ دارای سرلوح زیبا و بخط نستعلیق بسیار خوش نوشته شده است.
فهرست اسامی شعرا
جلد اول
۱ - حکیم اسدی طوسی ص ۳ ۲ - خلیفه ابراهیم دهلوی ص ۲۷ ۳ - عنایت خان آشنا ۳۸ ۴ - شیخ رکن الدّین اوحدی ۴۱ ۵ - اهلی شیرازی ۵۸ ۶ - میرزا ابراهیم ادهم ۷۵
۷ - محمد سعید اشرف ۷۸ ۸ - سراج الدّین علیخان آرزو ۸۷ ۹ - سید ابو طالب فندرسکی اصفهانی ۹۱ ۱۰ - میرزا محمد رفیع خان باذل ۱۰۰ ۱۱ - میرزا عبد القادر بیدل ۱۴۲ م: ۱۱۳۲ ۱۲ - شیخ بهاء الدّین محمد بهائی ۱۹۹ ۱۳ - میرزا محمد سعید تنها ۲۰۵ ۱۴ - ملا علیرضا تجلی اردکانی یزدی ۲۰۹ م: ۱۰۸۸ ۱۵ - میر افضل ثابت الله‌آبادی ۲۱۲ ۱۶ - خواجه حسین ثنائی ۲۱۹ ۱۷ - میرزا جعفر آصف‌خان قزوینی ۲۳۰ ۱۸ - ملا عبد الرحمن جامی ۲۴۶ ۱۹ - شیخ محمد علی حزین ۳۸۶ ۲۰ - میرحسینی غوری هروی ۳۹۹ م: ۷۱۸ ۲۱ - خواجه حافظ شیرازی ۴۰۹ ۲۲ - حمید الدّین لاهوری ۴۱۲ ۲۳ - خسرو دهلوی ۴۱۶ ۲۴ - خواجوی کرمانی ۶۰۵ ۲۵ - امتیاز خان ۷۱۵ ۲۶ - حکیم افضل الدّین خاقانی ۷۱۸ ۲۷ - مولانا شاه داعی ۷۲۶ ۲۸ - ذوقی سمرقندی ۷۳۰ ۲۹ - عاقل خان رازی ۷۳۰ ۳۰ - میرزا رضی ارتیمانی ۷۴۸ ۳۱ - ملک محمد رابط ۷۵۱ ۳۲ - مولانا زلالی ۷۵۴ ۳۳ - حکیم سنائی ۸۱۵ ۳۴ - شیخ سعدی شیرازی ۸۴۳ ۳۵ - سلمان ساوجی ۸۶۱ ۳۶ - محمد قلی سلیم ۸۷۹ ۳۷ - می‌رسند کاشی ۹۰۳ ۳۸ - حکیم شرف الدّین شفائی ۹۰۷ ۳۹ - صادق بیگ صادقی ۹۴۰ ۴۰ - حسینا صبوحی ۹۴۱ ۴۱ - ضمیری همدانی ۹۴۱ ۴۲ - کمال الدّین ضمیری اصفهانی ۹۴۲
فهرست جلد دوم
۴۳ - ملا طغرای مشهدی ۹۴۲ ۴۴ - ملا ظهوری ترشیزی ۹۸۴ ۴۵ - شمس الدّین محمد عصار ۱۰۲۴ ۴۶ - مولانا عارفی ۱۰۵۰ ۴۷ - علی سرهندی ۱۰۵۴ ۴۸ - ملا عرفی ۱۰۶۴ ۴۹ - عبد الجلیل واسطی بلگرامی ۱۰۷۱ ۵۰ - شیخ فرید الدّین عطار ۱۰۸۲
۵۱ - محمد اکرام غنیمت ۱۱۲۰ ۵۲ - میر شمس الدّین فقیر ۱۱۳۷ ۵۳ - حکیم فردوسی طوسی ۱۰۵۲ ۵۴ - فخر الدّین اسعد جرجانی ۱۲۱۷ ۵۵ - شیخ ابو الفیض فیضی فیاضی ۱۲۳۶ ۵۶ - ملا فوق الدّین احمد فوقی ۱۲۸۳ ۵۷ - حاجی محمد جان قدسی ۱۲۹۱ ۵۸ - میرزا قاسم جنابدی ۱۳۵۰ ۵۹ - ملا کاتبی نیشابوری ۱۳۶۶ ۶۰ - ابو طالب کلیم ۱۳۸۶ ۶۱ - محمد کاظم کریم ۱۴۶۳ ۶۲ - مسیحای پانی‌پتی ۱۴۷۹ ۶۳ - محمد محمود مسکین ۱۴۸۷ ۶۴ - میر قمر الدّین منت ۱۴۸۹ ۶۵ - ملا ابو البرکات منیر ۱۵۲۸ ۶۶ - مکتبی شیرازی ۱۵۳۶ ۶۷ - میر سید علی مهری ۱۵۷۳ ۶۸ - مولوی جلال الدّین رومی ۱۵۷۷ ۶۹ - شیخ نظامی ۱۶۳۶ ۷۰ - ناظم هروی ۱۷۹۲ ۷۱ - میر عبد العالی نجات اصفهانی ۱۸۱۶ ۷۲ - میرزا طاهر وحید ۱۸۱۹ ۷۳ - وحشی بافقی یزدی ۱۸۵۳ ۷۴ - محمد رفیع واعظ قزوینی ۱۸۸۲ ۷۵ - ملا هاتفی جامی ۱۸۹۲ ۷۶ - ملا بدر الدّین هلالی ۱۹۴۶ ۷۷ - میر یحیی کاشی ۱۹۶۶ این فهرست از روی نسخۀ عکسی بادلیان متعلق به استاد دانشمند آقای دکتر ذبیح اللّه صفا رئیس دانشکدۀ ادبیات تهران نوشته شد، و عنوان آن چنین است: «فهرست اسامی شعرای تذکرۀ خلاصة الکلام من تألیف نواب امین الدوله عزیز الملک علی ابراهیم خان بهادر نصیر جنگ المتخلص به خلیل که آن مشتمل بر دو جلدست، با رعایت ترتیب نام هریک شاعران بقید تعداد صفحه که نام شاعر در کدام صفحه است، مرقوم قلم می‌گردد، تا طالب را در برآوردن نام شاعر آسان باشد».
مؤلف خلاصة الکلام در احوال میرزا جعفر آصف‌خان قزوینی می‌نویسد که وی:
«با والد خود مسمّی به آقا ملا در اوان جوانی وارد هندوستان شده بوساطت عموی خویش میرزا غیاث الدّین مخاطب به آصف‌خان پدر نورجهان بیگم بملازمت اکبر پادشاه شرف‌اندوز گشته بمنصب دوستی و همراهی آصف‌خان مذکور اختصاص یافت، چون
طبع غیور آن والاتبار راضی بر آن نشد، ترک آمدوشد دربار والا نمود، و این حرکت بر خاطر پادشاه گران آمده حکم فرمود که اگر بهمراهی عموی خود راضی نیست به بنگاله رفته داخل متعینه‌های خانجهان صوبه‌دار آنجا باشد... الخ».
و دربارۀ مثنوی خسرو شیرین او می‌گوید که: «... امّا آنچه معلوم محرّر این اوراق شد، شاعر مذکور از جنس سخنوران قوی‌حال نیست، اکثر ابیات برجسته‌اش را نقد معانی دیگران در ذیل، و مجموع کلامش را شتر گربه خیل در خیل است، و دوسه نوبت از آغاز تا انجام دیده، از دو هزار و دوصد و شصت بیت اصل، ششصد و سی و سه بیت باستصواب خواجه عبد اللّه سلّمه اللّه بانتخاب رسیده، و درین منتخب اکثر جا تصرفات شایسته بکار رفته، اکنون که هر بیت این مثنوی از جای خود سفر کرده و بغربت دور افتاده اگر در نظر بیننده اصل آن درآید، بر زمرۀ منکران قلب ماهیّات هزار نکته خواهد گرفت».
«خلاصة الکلام، ص ۲۳۰»
میرزا غیاث الدّین محمد طهرانی هیچ‌گونه نسبتی با میرزا جعفر آصف‌خان قزوینی نداشته، و در زمان اکبر پادشاه منصب او از سیصدی تجاوز نکرده و ترقی او در زمان این پادشاه تا دیوانی کابل بوده که در سال ۱۰۰۳ بدان نامزد گردیده و میرزا جعفر آصف‌خان در ورود به هند و مقام و منصب ازو پیشتر و بیشتر بوده و عمدۀ ترقی میرزا غیاث بیگ در زمان جهانگیر پادشاه و از سال ۱۰۲۰ (هفتمین سال جلوس او) شروع شده که دخترش مهر النساء بعقد جهانگیر درآمده و مخاطب به نورجهان بیگم گردیده، وی نیز بوکالت کل و منصب شش‌هزاری ذات و سه‌هزار سوار و علم و نقاره بلندپایه گردیده، ولی از آغاز جلوس جهانگیر پادشاه (- ۱۰۱۴) خطاب اعتماد الدوله داشته است.
«رک: تذکرۀ میخانه، ص ۱۶۰ و ۴۴۱، حواشی نگارنده».
عموم تذکره‌نویسان معتقدند که بعد از شیخ اجل نظامی گنجوی کمتر کسی
از شعرای مثنوی خسرو شیرین بخوبی میرزا جعفر آصف‌خان گفته است ( ۱ ) ، و وی در غزل نیز طرز وقوع را نیکو تتبع کرده بود، به‌هرحال و بفرض آنکه ابیات مثنوی وی غث و سیمین و یا بقول مؤلف شتر گربه باشد، تذکره‌نویس حق ندارد از جادۀ امانت قدم فراتر گذارد و بدخل و تصرف در شعر صاحبان تراجم خود را مجاز شمارد. ( ۲ )
ترجمۀ مؤلف:
«خلیل علی ابراهیم خان بنارسی مخاطب به امین الدوله عزیز الملک نصیر جنگ، در بدو حکومت سرکار انگریزی داروغۀ عدالت شهر بنارس بود، طبع مستقیم و ذهن سلیم داشت، و تذکرۀ صحف ابراهیم ازوست.
نه دلم دهد اجازت که دمی گذارم او را نتوان و طاقت اینکه نگاه دارم او را
***
کارم ای یار مشکل افتادست که مرا کار با دل افتادست
***
پرده‌داران ز حسد پرده دران افتادند ور نه ربط من و او قابل اظهار نبود
لخت‌لخت جگر از چشم ترم ریخته است دامنم ور نه خلیل این همه گلزار نبود»
«روز روشن، ص ۲۰۲»
خلیل غیر از خلاصة الکلام و صحف ابراهیم تذکره‌یی هم در احوال شعرای ریخته دارد بنام گلزار ابراهیم، وفاتش در ۲۶ جمادی الاولی سنۀ ۱۲۰۸ ه در بنارس واقع شده و در جوار مزار شیخ محمد علی حزین لاهیجی در جایی که قبلا خریداری و برای این منظور تهیه کرده بود مدفونست.