تذکرۀ دلگشا

تذکرۀ دلگشا تألیف حاج علی اکبر نواب شیرازی متخلص به بسمل در ۱۲۳۷-۱۲۴۰ ه‍ ق شامل تراجم شعرای معاصر مؤلف است مرتب بر یک گلزار و دو بوستان و

یک خاتمه و یک لاحقه بشرح ذیل: گلزار: در ذکر این دیار خلد آثار (- شیراز) و بعضی از احوال فرمانفرما (- حسینعلی میرزا) و در آن چند گلبن است ( ۱ ) : گلبن اول : در ذکر بعضی از احوال شیراز. گلبن دوم : در ذکر بعضی از بقاع و مساجد و مدارس و عمارات مشهوره درین بلدۀ طیّبه بر وجه اجمال. گلبن سوم : در ذکر بعضی از عمارات عالیه و بقاع رفیعه و بساتین بهشت‌آیین خارج از شهر. گلبن چهارم : در بیان احوال خیر مآل اشرف والا. بوستان اول : در شرح احوال و ذکر اشعار شاهنشاه صاحبقران و خسرو گیتی‌ستان خاقان جم پاسبان و شهزادگان شاه‌نشان و امرای ذی شوکت و شان. بوستان دوم : در ذکر احوال و اشعار شعرای معاصرین از هر دیار بقدر مقدور و بترتیب حروف تهجی بملاحظۀ حرف آخر از تخلص و نام. خاتمه : در ذکر احوال و اشعار مؤلف. الحاق : در باب زلزلۀ روز چهارشنبۀ چهارم شوال ۱۲۳۹ کازرون و جمعه بیست و هفتم همان ماه در شیراز و زلزلۀ مجدد شیراز در نیم‌شب دوم محرم ۱۲۴۰ که گزارش آن در پانزدهم همان ماه نگارش یافته است. آغاز «این روضۀ دلگشاست باغی ز جنان از فضل خدای اکبر ایمن ز خزان هر صفحۀ اوست غیرت عارض حور هر سطری ازوست رشک زلف غلمان

دلگشا حمدی که شمیمش دلهای مرده را زندگی دهد، و جانفزا شکری که نسیمش جانهای پژمرده را تازگی بخشد، حمد محمودیست جل‌جلاله و شکر منعمی است عم نواله که ذکرش دوای دل دردمندانست و یادش مرهم جان مستمندان». انجام «زبانم بذکر تو پیوسته گویا بغیر از رضایت رهم باد منسد» در سبب تألیف گوید: «چنین گوید ترانه‌سنج شاخسار نادانی و عندلیب هزار آوای بوستان خموشی و بی‌زبانی، نیازمند درگاه بی‌نیازی، علی اکبر شیرازی که چون جمعی از شعرای معاشر و فصحای معاصر بودند که هریک در فصاحت ثانی سحبان و در بلاغت مانند متنبی و حسّان، سخنان بدیع ایشان چون لآلی رخشان و لعل بدخشان درخشان، خامۀ هرکدام مانند ابر بهار گوهربار و این خیال همواره در خاطر یک‌جهتی سگال می‌گذشت که شاید بعد از اینکه هاتف غیبی ندای لاریبی یٰا أَیَّتُهَا اَلنَّفْسُ اَلْمُطْمَئِنَّةُ اِرْجِعِی إِلیٰ رَبِّکِ رٰاضِیَةً مَرْضِیَّةً فَادْخُلِی فِی عِبٰادِی وَ اُدْخُلِی جَنَّتِی در گوش هوش ایشان خواند، و کشان‌کشان ایشان را تا مقر موعود کشاند، بواسطۀ تغییر زمان و انقلاب دوران چنانکه رسم روزگار و قرار فلک بی‌قرارست بیاض اشعار و دیوان افکار ایشان یکباره پایمال حوادث شود، یا بدست ناموزونان افتد، و آن اشعار آبدار را که قائل آنچه شبها بروز و چه روزها در فکر خیالهای دور و دراز بشب آورده تمام را ضایع و بنام غیر نامی خود خوانده و از خود در محفل نادانان بطریق دانایان سخن رانده و رنج آنها باطل و نام نامی‌شان از روزگار رفته‌رفته محو و زائل شود، چنانکه از بعضی دید و شنید، پس باید که بقدر مقدور در حفظ منتخبات ایشان بذل جهدی بعمل آید و در آن میان بعضی از مزخرفات خود را درج نماید،... و چندی گذشت که این مدعا در دل می‌گذشت و بتسویف و امروز و فردا صورت این تمنی در آینۀ ضمیر جلوه‌گر می‌گشت، تا آنکه روزی در بزم حضور معدلت دستور آفتاب فلک برتری و سعد اکبر اوج سروری... فرمانفرمای والاگهر فلک بارگاه بلنداختر حسینعلی میرزا... ازین سیاقت سخن مذکور شد... پس امر

قدر قدر اشرف نفاذ یافت که باید حکما تذکره‌یی مشتمل بر احوال بعضی معاصرین و اشعار ایشان و ذکر قصائد و قطعاتی که در مدح سرکار ما گفته‌اند تحریر نمایی، و چون امتثال حکم محکم ایشان واجب و تخلف از آن ممکن نبود، عزم جزم نموده بتاریخ سنۀ هزار و دویست و سی و هفت هجری شروع در آن نمود، و شاید تا مسمی با اسم مطابق آید، و استماع صاحبدلانش لایق، آن را مسمّی به تذکرۀ دلگشا ساخت و بتحریر مدعا پرداخت، آنچه از فصحای معاصرین معروف و اشعار ایشان بدست آمد، منتخب اشعارشان را تالی ذکر احوالشان مرقوم ساخته و بترتیب حروف اواخر تخلص ایشان با ملاحظۀ اوایل نگاشته شد، و ان‌شاءاللّه العزیز بعد هرچه از اشعار آنها و احوال دیگر شعرا بدست آید الحاق خواهد شد». فهرست صاحبان تراجم بوستان اول: ۱ - خاقان: فتحعلی شاه ۲ - فرمانفرما: حسینعلی میرزا ۳ - خسروی: محمد قلی میرزا ۴ - دولت: محمد علی میرزا ۵ - شوکت: محمد تقی میرزا ۶ - ظل السلطان: علیشاه ۷ - شاپور: شیخعلی میرزا ۸ - دارا: عبد اللّه میرزا ۹ - امام‌ویردی میرزا ۱۰ - محمود میرزا ۱۱ - افسر: محمد رضا میرزا ۱۲ - خاور: حیدر قلی میرزا ۱۳ - حشمت: همایون میرزا ۱۴ - طغرل: ابراهیم خان ۱۵ - شوکت: محمد قاسم خان ۱۶ - عزت: سلیمان‌خان ۱۷ - حاجب: اللّهیار خان. بوستان دوم: حرف الف ۱ - بینوای اصفهانی: میرزا داود ۲ - شیدای یزدی: میرزا ابو الحسن ۳ - شیدای اصفهانی: آقا محمد علی ۴ - صبای کاشی: فتحعلی خان م ۱۲۳۷ ۵ - فدای اردستانی: میرزا سعید ۶ - مینای ترک: فریدون بیگ ۷ - صفای اصفهانی: آقا محمد ۸ - نوای شیرازی: منت علی بیگ زند

۹ - وفای فراهانی: میرزا محمد حسین ۱۰ - وفای زواره‌یی: میرزا محمد علی ۱۱ - همای مروزی: میرزا محمد صادق وقایع‌نگار ۱۲ - یغمای جندقی: میرزا ابو الحسن. ب ۱۳ - سحاب اصفهانی: میرزا سید محمد م ۱۲۰۰ ۱۴ - شهاب ترشیزی: میرزا عبد اللّه ۱۵ - صاحب علی‌آبادی: میرزا محمد تقی ۱۶ - طرب خفری: محمد رفیع خان ۱۷ - عندلیب کاشی: محمد حسینخان ۱۸ - کوکب یزدی: میرزا عبد العلی ۱۹ - کوکب شیرازی: آقا محمد صادق ۲۰ - محجوب ترشیزی: میرزا مرتضی خلف میرزا عبد اللّه شهاب ۲۱ - محجوب زند: میرزا حیدر علی پسر مشفق ت ۲۲ - الفت افشار: میرزا محمد قلی ۲۳ - الفت شیرازی: محمود خان ۲۴ - حسرت همدانی: ملا محمد تقی ۲۵ - حسرت اصفهانی: علیخان بیگ ۲۶ - صحبت لاری: ملا محمد باقر ۲۷ - طلعت اصفهانی: آقا محمد ۲۸ - عفت شیرازی: بانو عفت ۲۹ - عشرت شیرازی: بانو عشرت ۳۰ - فطرت لر: محمد امین بیگ ۳۱ - فطرت نوایی مازندرانی: چراغ‌علی خان ۳۲ - فکرت لاریجانی: سید نعمة اللّه ۳۳ - نصرت دکنی: عباسقلی خان ۳۴ - نصرت طالشی: سلطان بیگ ۳۵ - نصرت انجوی شیرازی: میرزا سید حسن ۳۶ - هدایت چهاردهی دامغانی: رضا قلی خان. خ ۳۷ - فرخ قاجار: محمد حسن خان ملقب به خانلر خان. د ۳۸ - آزاد کشمیری: میر غضنفر علی ۳۹ - احمد نراقی: ملا احمد صفائی ۴۰ - احمد احمدآبادی: میرزا احمد ۴۱ - امید اصفهانی: میرزا محمد خان ۴۲ - امید نهاوندی: میرزا ابو الحسن ۴۳ - جواد چهارمحالی: میرزا جواد م ۱۲۳۳ ۴۴ - عابد اصفهانی: میرزا عابد م ۱۲۲۹ ۴۵ - محمد اصفهانی: میرزا محمد طبیب ملک الاطباء ۴۶ - محمد شیرازی: آقا محمد.

ر ۴۷ - اختر گرجی اصفهانی: احمد بیگ ۴۸ - اکبر نطنزی: میرزا علی اکبر ۴۹ - انور زند شیرازی: ابراهیم خان بن کریمخان م: ۱۲۱۶ ۵۰ - بهار دارابجردی: میرزا محمد علی ۵۱ - بیمار شیرازی: آقا حسین ۵۲ - خاور آذربایجانی: محمود خان ۵۳ - ساغر شیرازی: حاج شیخ محمد ۵۴ - سفیر شیرازی: محمد نبی خان ۵۵ - شرر بیگدلی: حسینعلی پسر آذر ۵۶ - شرر اصفهانی: میرزا عسکری ۵۷ - صابر شیرازی: میرزا علینقی ۵۸ - صبور کاشی: میرزا احمد برادرزادۀ صبا ۵۹ - طایر شیرازی: حسنعلی خان ۶۰ - فگار شیرازی: آقا لطف‌علی برادر مؤلف ۶۱ - مجمر زواره‌یی: سید حسین م ۱۲۲۵ ۶۲ - منصور اصفهانی: میرزا رضای طبیب ۶۳ - منظور شیرازی: آقا محمد ابراهیم ۶۴ - مظهر زواره‌یی: میرزا محمد ۶۵ - نظیر زنگنه: امان اللّه بیگ م ۱۲۲۶ ز ۶۶ - نیاز دشتکی: میرزا سید علی ۶۷ - نیاز جوشقانی: سید حسین س ۶۸ - انیس نهاوندی: میرزا یوسف ۶۹ - انیس اصفهانی: آقا محمد صادق ۷۰ - فردوس دستغیب شیرازی: میرزا ابو الحسن ۷۱ - مونس اصفهانی: میرزا محمد ۷۲ - مونس بارفروشی: میرزا محمد رضا. ش ۷۳ - دانش اصفهانی: محمد علی ملقب بآقا بزرگ ۷۴ - دانش دشتکی: میرزا عبد الرّحیم ۷۵ - درویش قاینی: درویش‌علی ص ۷۸ - مخلص شیرازی: میرزا محمد نبی ض ۷۹ - عارض اصفهانی: آقا بابا

ط ۸۰ - نشاط اصفهانی: میرزا عبد الوهاب ۸۱ - محیط فراهانی: میرزا معصوم بن میرزا بزرگ قائم مقام. ع ۸۲ - قانع شیرازی: شیخ محمد ۸۳ - مطبوع شیرازی: آقا محمد جعفر م ۱۲۰۷ غ ۸۴ - فروغ شیرازی: آقا محمد جعفر. ف ۸۵ - حریف جندقی: میرزا سید ابو الحسن ۸۶ - ظریف اصفهانی: میرزا حسن عارف کازرونی: شیخ عابد ۸۷ - عارف اصفهانی: آقا محمد تقی ۸۹ - واقف شاه‌جهان‌آبادی: نور العین ۹۰ - یوسف تربلی: شیخ یوسف واعظ. ق ۹۱ - شائق سبزواری: ملا حسین ۹۲ - شائق شیرازی: هادی بیگ م ۱۲۳۶ ۹۳ - شائق اصفهانی: آقا علی عسکر ۹۴ - مشفق زند شیرازی: پیر مراد بیگ م ۱۲۳۷ ۹۵ - ناطق اصفهانی: میرزا محمد صادق ۹۶ - وامق یزدی: ملا محمد علی ۹۷ - وامق اصفهانی: آقا محمد صالح. ل ۹۸ - بیدل جهرمی: میرزا سید محمد رحیم ۹۹ - بیدل نیشابوری: محمد امین خان ۱۰۰ - سائل فارسی: محمد سعید ملقب بآقاجانی ۱۰۱ - مایل آشتیانی: میرزا محمد علی ۱۰۲ - مایل شیرازی: آقا محمد برادر مؤلف ۱۰۳ - مایل اصفهانی: شیخ رحیم شکسته - نویس ۱۰۴ - وصال شیرازی: میرزا شفیع ملقب بمیرزا کوچک. م ۱۰۵ - میرزا ابو القاسم فراهانی: قائم مقام متخلص به «ثنائی» ۱۰۶ - قاسم انجوی: میرزا ابو القاسم ۱۰۷ - خرم شیرازی: میرزا نجفعلی

۱۰۸ - خرّم اصفهانی: میرزا هاشم ۱۰۹ - خرم خراسانی ساروی: حسین ۱۱۰ - خرم مشهدی: عبد المجید ۱۱۱ - قائم‌مقام فراهانی: میرزا عیسی ملقب به میرزا بزرگ ۱۱۲ - محروم جهرمی: آقا حسینعلی ۱۱۳ - منعم شیرازی: منعم نام ۱۱۴ - نادم استرآبادی: ملا محمد. ن ۱۱۵ - پریشان علیشکری: مرتضی قلی بیگ بیات ۱۱۶ - برهان لکناهوری: علیخان ۱۱۷ - حسن نهاوندی: ملا حسن ۱۱۸ - حسین مازندرانی: ملا حسین م ۱۲۳۱ ۱۱۹ - حسین: میر محمد حسین لکناهوری ۱۲۰ - حیران یزدی: ملا محمد علی ۱۲۱ - روشن شیرازی: میرزا احمد خلف عالی ۱۲۲ - گلشن زنگنۀ شیرازی: میرزا محمد علی ۱۲۳ - مجنون شیرازی: میرزا محمد حسین ۱۲۴ - مکین شاه‌جهان‌آبادی: میرزا محمد فاخر ۱۲۵ - مفتون آذربایجانی: عبد الرزاق بیگ دنبلی ۱۲۶ - مفتون قمی: میرزا سید رفیع ۱۲۷ - همایون فریدنی: شیخ عبد العال. و ۱۲۸ - چماق‌لوی مازندرانی. ه‍ ۱۲۹ - آگه شیرازی: آقا علی اشرف برادر مؤلف ۱۳۰ - آشفتۀ ایروانی: کلب حسین بیگ ۱۳۱ - بندۀ تبریزی: میرزا رضی ۱۳۲ - ذرّۀ تفرشی: میرزا عبد الغنی ۱۳۳ - شحنۀ اوبهی: محمد مهدی خان ۱۳۴ - قطرۀ اصفهانی: میرزا عبد الوهاب ۱۳۵ - کشتۀ نطنزی: میرزا سید احمد ۱۳۶ - نصر اللّه خان قراگوزلو ۱۳۷ - والۀ اصفهانی: آقا محمد کاظم. ی ۱۳۸ - باقی اصفهانی: میرزا سید عبد الباقی ۱۳۹ - تسلی شیرازی: آقا رجبعلی ۱۴۰ - میرزاجانی دشتکی: سید محمد حسین ۱۴۱ - حسین یزدی: میرزا محمد حسین م ۱۲۲۱

۱۴۲ - خاوری شیرازی: میرزا فضل اللّه ۱۴۳ - خاوری تبریزی: میرزا معصوم ۱۴۴ - ذوقی شیرازی: آقا بزرگ بن کوکب ۱۴۵ - راوی گروسی: فاضلخان ۱۴۶ - رفیقی تفرشی: میرزا سید محمد علی ۱۴۷ - رهی اصفهانی: آقا محمد ابراهیم م ۱۲۲۶ ۱۴۸ - سلطان نوایی مازندرانی: رضا قلی م ۱۲۳۷ ۱۴۹ - صفی هندی: میرزا صفی ۱۵۰ - صفایی کرمانی: آقا محمد ۱۵۴ - آقا علی فسائی ۱۵۵ - عامی شیرازی: حاج حسین م ۱۲۲۰ ۱۵۶ - فدوی شیرازی: آقا محمد جعفر ۱۵۷ - فگاری فارسی: میرزا محمد م ۱۲۳۸ ۱۵۸ - قاآنی شیرازی: میرزا حبیب ۱۵۹ - قضائی یزدی: عبد الرّحیم ۱۶۰ - میرزا مهدی شیرازی ۱۶۱ - مهدی بیگ شقاقی ۱۶۲ - نادری کازرونی: میرزا ابراهیم ۱۶۳ - نشاطی اصفهانی: محمد باقر بیگ گرجی م ۱۲۳۴ ۱۶۴ - نشاطی مازندرانی: میرزا عباس ۱۶۵ - نقی لاهوری: میرزا علی نقیخان ۱۶۶ - نور علی اصفهانی: نور علیشاه ۱۶۷ - نیری شیرازی: میرزا طاهر ۱۶۸ - یاری اصفهانی: میرزا محمد حسین م ۱۲۱۱ خاتمه ۱۶۹ - در ذکر احوال و اشعار مؤلف. نسخه: مجموعۀ براون: J - هوتوم شیندلر شمارۀ ۳۷ (ظاهرا دست‌نویس مؤلف یا دیگری برای مؤلف است)، برلین: ۶۶۷ حدود ۱۲۵۲ ه‍، «استوری ۱: ۸۸۸»؛ کتابخانۀ ملی، ش ۱۴۷۷ و ۱۰۷۳؛ ملک: ش ۳۸۴۰ قرن ۱۳؛ کتابخانۀ شخصی آقای عبد الحسین بیات، قرن ۱۳ و کتابخانۀ سلطنتی ایران ش ۶۲۵، مرکزی دانشگاه: ش ۲۹۹۹، این نسخه ضمیمۀ مجموعه‌یی از آثار مؤلف است بدین شرح: ۱ - تذکرۀ دلگشا (۱-۳۶۱). ۲ - شرح سی فصل خواجۀ طوسی (۳۶۳-۴۳۶) از همو که در ۱۲۳۰ و بنام فتحعلی شاه قاجار آن را ساخته است، چندین حاشیه دارد و با نشانۀ «منه غفر له».

۳ - ذخیرة النجاة فی المیراث الاموات (۴۳۷-۴۸۷) از همو بفارسی در ۱۱ رجب ۱۳۴۷ و بنام حسین علی میرزای قاجار، در یک مقدمه و پنج قول و ده مقاله و خاتمه در ده فصل و بسیار رسالۀ خوبیست. ۴ - نور الهدایة فی اثبات الرسالة (۴۸۸-۵۰۷) از همو بدرخواست یکی از دانشمندان مسیحی در یک مقدمه در سه باب و یک مقاله در یک مقدمه و سه مطلب و یک خاتمه. ۵ - اندرزنامه ( ۱ ) (۵۰۸-۵۲۳) از همو که برای ابو طالب نواب و میرزا علی صدر و دو پسر خود ساخته است. ۵ - تحفه السفر لنور البصر (۵۲۴-۵۵۹) از همو در معانی و بیان و بدیع که بنام فرزند خود ساخته است در یک مقدمه در آنچۀ پیش از شروع دانستنی است و سه باب (استعارات، کنایات، صنایع بدیع) و خاتمه در تشبیهات، و او آن را در بندر بوشهر هنگامی که حسین علی میرزای قاجار فرمانفرمای فارس در آنجا بوده در ۷ رجب ۱۲۴۴ بپایان رسانده است ( ۲ ) . خط نسخ علی میرزا پسر علی جان فتح‌آبادی در ۱۲۴۸ در ش ۴ و همۀ شماره‌ها بیک خط است و ش ۶ مورخ ۲ ج ۱۲۴۸/۱ است، عنوان و نشان شنگرف، خط مؤلف مورخ ج ۱۲۴۸/۲ که فهرست رساله‌های مجموعه را داده است در صفحۀ عنوان دیده می‌شود، ۱۷ س ۱۳/۵ * ۲۰/۵، ۲۸۰ برگ ۲۰ * ۱۹/۵، کاغذ فرنگی، جلد تیماج مشکی درون نخودی. «فهرست مرکزی، ج ۱۰ ص ۱۹۲۱-۱۹۲۹» ترجمۀ بسمل بقلم شعاع شیرازی در ذیل شکرستان پارس مسطورست، و درینجا گزارش احوال او را از تذکرۀ دلگشا نقل می‌کنیم:

ترجمۀ مؤلف بقلم خود وی خاتمه در ذکر احوال و اشعار مؤلف: حقیر فقیر سراپا تقصیر را اسم علی اکبر و بجزو اخیر اسم مشتهر، متخلص به بسمل، اجداد حقیر که اباعن‌جد از زمرۀ علمای عظام و فضلای ذوی المجد و الاحترام مرجع سلاطین و ملجأ مساکین بوده اصل بعضی از ایشان از عراق عجم و برخی از خراسان و در عهد دولت صفویه در دارالسلطنۀ اصفهان متوطن، در فتنۀ افغان از آن بلدۀ فاخره نهضت و دار العلم شیراز را مسکن ساخته، والد ماجد طاب ثراه و جعل الجنة مثواه در آن خاک پاک متولد و حقیر نیز در آنجا تولد یافته، چندی در مدرسۀ حکیم شیراز که مدرس آن بعض از گذشتگان فقیر بودند مسکن داشتم، و از بخشایش خالق بقدر الحال بکسب کمال و تحصیل علوم بمتابعت اسلاف خویش خاطر می‌گماشتم، مدتی عمر صرف نحو نمودم و زمانی زبان بمنطق گشودم، روزی چند گوی معانی بدیع از میدان بیان ربودم، در فنون ریاضی ریاضات کشیدم، و گلهای بی‌خار از ریاض دفاتر استادان چیدم، از حکیمان دانشمند قواعد عقلی را با دلّه و براهین شنیدم، اشاراتم شفای دل دردمند شد، و درک مقاصدم نجات جان مستمند، شوارق تجریدم بحکمت عین رساند، و هدایتم بمواقف مشاعر و مشارق انوار کشاند، اسفارم مجلی مرآت عقل آمد، و دلم پس از آن جویای قواعد نقل، مدارک مسالک شرایع را طالب گشتم، و مفاتیح ابواب مجالس دروس را راغب، لمعۀ ارشاد را بمناهج کافی جستم و بوسیلۀ بحار رسائل زنگ شکوک از مرآت دل بنهجی وافی شستم، تا منتهای معالم اصولم در تهذیب قوانین مسائل بکف کفایت رسید، و از فحول استادان رجال صحت و ضعف خبری چند شنید، با گوشه‌نشینان صوف‌پوش و دیوانگان عالم هوش گاهی نشستم، و در خلوت استفادت در خودبینی بر روی دل بستم، در عرصۀ جهان بسی خوب و زشت دیدم، و بسی سخنان مقبول و مردود گفتم و شنیدم، تا از بخشش بخشایندۀ بی‌منت بقدر مقسوم از انواع علوم بهره‌ور، و نخل مرادم با ثمار خوشگوار دانش و بینش مثمر آمد، گاهی از تعلیم و تعلم فارغ نبودم، و در تمام عمر جز طریق کسب هنر نپیمودم، همیشه مجالستم با ارباب کمال

بود و خاطرم را از تضییع عمر گرامی ملال. ای‌دریغا که رفت عمر شریف نوبهار مرا رسید خریف رو به پنجه نهاد عمر ایوای نامد از کاروان صدای درای گاهی با موزونانم صحبتی دست داد، و بمزخرف ناموزون در صحبت ایشان لبی می‌گشاد، تا آنکه رفته‌رفته دیوانی مرتب داشتم، و گاهی بمشاطگی خامه بر عارض نامه حرفی نگاشتم، در عنفوان جوانی بیاری باری احرام حریم حرم بر میان جان بسته بشرف زیارت بیت اللّه و مدینۀ مشرفه شرفیاب شدم، دیده از غبار بقیع روشن و از درک روضه خاطر غیرت گلشن کردم، چندیست الطاف حضرت آسمان بسطت فرمانفرمایی در حقم زیاده از دیگران و هر روز در حضرتش حاضر و بر رخسار آفتاب مثالش ناظر، شرح مراسم بقیاس اشرفش نه در قوۀ خامه است و نه در حوصلۀ نامه، هرچه گویم زیاده بر آنست و هرچه نویسم افزون از آن، بتوسط خدمتش در حضرت شاهنشاه فلک درگاه و مظهر الطاف آله خسرو صاحبقران، زینت تاج و تخت کیان، خاقان جمجاه که دولتش پاینده و آفتاب رخسارش بر سپهر سروری تابنده باد، قدرم قدری برتر از دگران و نظر عطوفت اقدسش پیوسته بجانبم نگران، محسود اقرانم و غیرت خاطر همگنان، صدر منصب صدارتم بامر همایونش مکانست، و اعیان حضرتش حضورم را مهربان و قدردان. در بدایت حال شرحی برسی فصل خواجه نصیر طوسی علیه الرّحمه نوشتم و رساله‌یی در اثبات نبوّت خاصه مسمی به نور الهدایه نگاشتم و حاشیه بر تفسیر قاضی بیضاوی و تفسیری فارسی و بر مدارک شرایع تعلیقاتی در دستست، امید که باتمام رسد، رسائل مختصر در جواب اسولۀ متعدد نوشته‌ام، شعری چند از افکار خام خود را در این نامه ثبت نمودم که بطفیل دیگر یاران در او نظر کنند، چه گل را از خار چاره‌یی و آتش را از دود کناره‌یی نیست، امید آنکه بنظر عطوفت در این نامه نگرند و خطایا را بذیل عفو درپوشند، انّه خیر ناصر و معین».

منتخبی از اشعار اوست بستند پای ما و شکستند بال ما سنگست آن دلی که نسوزد بحال ما *** چون ابر کنم گریه بر احوال دل زار هرگه نگرم کشتۀ بی‌حاصل خود را سعی از پی ویرانی دل این همه از چیست ویران‌تر ازین چند کنی منزل خود را *** در پنجۀ ماه آفتابست یا در کف ساقیان شرابست *** زین طبیبان عجبی نیست که بیمار دهد جان عجب اینست که بیچاره برد جان به‌سلامت *** هرکس ز تو شادمان بچیزیست جز من که بهیچم از تو خرسند *** اگرچه نگذرم هرگز بیادت مبادا یادت از یادم فراموش *** سرویست قدت، زیبا و دلخواه امّا چه حاصل، با دست کوتاه در انتظارت، هر روز تا شب چشمی است بر در، گوشی است بر راه *** یکی کرد در خاک سیمی نهان بدو گفت کارآگهی کای فلان بصد سعیش از خاک کردند دور تو بازش بخاک اندر آری بزور اگر هوشمندی و دانشوری دریغست بگذاری و بگذری

رباعی آن غیرت گلرخان نوشاد و چگل شمشاد ز رفتار خوشش پای بگل بربود ز یک نگاه از من دل و دین دل از پی او فتاد و من از پی دل *** هر قطره که چشم خونفشان می‌بارد دل آخر کار عشق می‌پندارد بیچاره فتاده تازه در این دریا هر موجی را کناره می‌پندارد منقول از نسخۀ دوست دانشمندم آقای عبد الحسین بیات که بمشخصات ذیل است: ۱۸۲ برگ بقطع ۲۱ * ۳۰ هر صفحه ۱۷ سطر، اشعار سه‌ستونی، خط نسخ، کاغذ فرنگی آهار مهره‌دار، عناوین بسرخی، جلد تیماج مشکی، تاریخ تحریر ندارد، ولی نسخه‌ایست که از هند برگشته و مختوم است بمهر: المتوکل علی اللّه عبده محمد نبی. در میان آخرین برگ به لاتین نوشته شده است: محمد نبی خان، بمبئی، و نیز با همان مرکب در هامش آخرین صفحه مرقوم است که: مرسلۀ ابو طالب خلف مرحوم حاجی اکبر نواب از شیراز برسم یادگار». نسخه‌ایست بدون سرلوح و جدول ولی پاکیزه و کم‌غلط، فقط در ذیل ترجمۀ عشرت شیرازی جای چهار بیت و در ذیل ترجمۀ قاآنی جای بیست و دو بیت شعر خالیست. و نیز از آثار اوست کتاب بحر اللئالی در شرح حالات امام جعفر صادق و تاریخ زمان و سلاطین و امرای معاصر آن جناب، در یک مقدمه و شانزده باب و یک خاتمه، که در شیراز در سال ۱۳۱۸ شمسی بطبع سنگی رسیده است.