تذکرة الخواتین

تذکرة الخواتین در شرح حال مشاهیر نسوان عالم که متضمن تراجم شاعرات فارسی‌زبان نیز هست. چاپ سنگی بمبئی بسال ۱۳۰۶ ه‍ ق بخط میرزا مهدی شیرازی در ۱۷۸ صفحه بقطع ۲۵ * ۱۷، ناشر محمد بن محمد رفیع ملقب به ملک‌الکتاب شیرازی است که سراسر آن را از خیرات حسان، ترجمه و تألیف محمد حسن خان مراغی (اعتماد السلطنه)، اقتباس کرده و تألیف آن را بخود بسته است. در تذکرة الخواتین قسمتی از تراجم خیرات حسان حذف شده و روی‌هم شامل ذکر ۲۳۷ تن از زنان است که با آمنۀ بنت وهب آغاز و به یاسمن بو ختم می‌شود. آغاز کتاب همان آغاز خیرات حسان است با همان براعت استهلال، با این تفاوت که در خیرات حسان بعد از بیت: «زن از فضل محسود عالم بود چه مردی بود کز زنی کم بود» مرقومست که: «العبد الآبق الباغی محمد حسن بن علی المراغی الشهیر باعتماد السلطنه» و این عبارت از تذکرة الخواتین مخذوفست. چیزی که این کتابفروش امین! بر خیرات حسان افزوده است، هشت صفحه شرح حال ملکۀ ویکتوریاست، و ذکر خیری از شاه جهان بیگم رئیسۀ بهوپال که بنا بامر وی این کتاب را تألیف! کرده است، در خیرات حسان (ج ۲ ص ۲۰۳-۲۰۴) نیز شعر و شرح حال شاهجهان مسطورست. در خیرات حسان حروف نون شامل ۲۵ ترجمه است و در تذکرة الخواتین ۲ ترجمه، همچنین در خیرات حسان حرف م شامل ۵۸ ترجمه است و در تذکرة الخواتین ۸ ترجمه، و بدین جهتست که سه جلد تذکرۀ خیرات حسان بیک جلد تقلیل یافته

است، و در عوض بعضی جاها که تصرفاتی از او دیده می‌شود ازین قبیلست که در ذیل ترجمۀ زبیده همسر هارون الرشید یک رباعی ممسوخ فارسی بوی نسبت داده که اصل آن به محمد بن یمین الدوله محمود غزنوی منسوبست و تاریخ شعر فارسی را تا قرن دوم هجری جلو برده است. رباعی ممسوخه اینست: ای جان جهان جهان ناخوش بی‌تو بغداد پریشان و مشوش بی‌تو رفتی تو و من بی‌تو بماندم، فریاد تو در خاکی و من در آتش بی‌تو و اصل آن بنقل از عرفات چنین: رفتی و دل‌خسته مشوش بی‌تو عیش خوش من شدست ناخوش بی‌تو تو رفته‌یی و آمده من بی‌تو بجان تو در آبی و من در آتش بی‌تو ( ۱ ) میرزا محمد مذکور بدین‌گونه اقتباس ده‌ها تألیف دیگر برای خود بوجود آورده است. وی بسال ۱۲۶۹ ق در شیراز ولادت یافت و در ۱۲۸۵ ق به هندوستان سفر کرد و در بمبئی به کتاب‌فروشی و نشر کتب پرداخت و ثروت و شهرتی بدست آورد، در ۱۳۰۰ ه‍ ق دولت ایران او را ملقب به ملک‌الکتاب کرد، و در ۱۳۱۷ از طرف دولت انگلیس لقب خان صاحب یافت. در فهرست مشار آمده است که وی «کتاب مشاهیر النّساء محمد ذهنی افندی را اساس قرار داده معلومات خود را بر آن مزید ساخته است».

و این همان کاریست که محمد حسن خان اعتماد السلطنه کرده است نه ملک‌الکتاب شیرازی، و چون در الذریعة (ج ۴) احتمال داده شده است که تذکرة الخواتین تألیف شاه جهان بیگم رئیسۀ بهوپال باشد، برای رفع اشتباه قسمتی از خاتمۀ کتاب مزبور را نقل می‌کنم: در خاتمه مذکورست که: «حسب الامر... نواب علیۀ عالیه شاه جهان بیگم الملقب به کرون آف اندیا و رئیسۀ اعظم دلاور طبقۀ اعلای ستارۀ هند حکمران بهوپال ادم اللّه اقبالها این مجموعۀ مسرّت‌بخشای بهجت‌افزا مسمّا به تذکرة الخواتین که مبتنی بر ذکر خیرات حسان است بزیور طبع درآمد، و در توصیف این سفینه چند بیتی در تعریف بخاطر رسیده مرقوم گردید. این طرفه سفینه‌ای که در وی کشتی کشتی قماش معنیست گیرند بکف چو اهل فضلش چون کشتی نوح و کوه جودیست هر سوی ز اهل حال، تختی هر گوشه ز اهل قال، بزمیست هر سطر ز معنی روانبخش جویی که ز آب زندگانیست در پوست چو گل نگنجد از شوق پر بس‌که ز رنگ و بوی معنیست هر صفحه ز شوخی معانی چون پردۀ چشم مست لیلیست امید که بدولت اقبال بمطالعۀ آن پردازند و خواطر را از فوائد آن بهره‌ور سازند، بحق الحق و النّبی، بتاریخ شهر ربیع الاولی سنۀ ۱۳۰۶ بخط اقلّ بندگان میرزا مهدی شیرازی».