كشاف المعارف و الاسرار محمد بن ابراهيم النيسابورى الملقب فريد الدين العطار
ج ۸، ص ۶۲–۶۶، ش ۶۸۶
روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات
ج ۸، ص ۶۲–۶۶، ش ۶۸۶
۶۸۶ كشاف المعارف و الاسرار محمد بن ابراهيم النيسابورى الملقب فريد الدين العطار *
أحد مشايخ المولوىّ الرومى صاحب المثنوى قال صاحب «مجالس المؤمنين» فى صفته أوّلا شعرا:
همان خريطه كش داروى فنا عطّار كه نظم اوست شفابخش عاشقان حزين
مقابل عدد سورۀ كلام نوشت سفينه‌هاى عزيز و كتابهاى گزين
جنون ز جذبه او ديده در سلوك خرد خرد ز منطق أو جسته در سخن تلقين
ثمّ أخذ فى ترجمة أحواله نثرا بما يكون حاصل ترجمته هكذا: مرتبته عالية و عقيدته من عين صافية، كلامه يدعى بمقرعة أهل السلوك، و كان واحد عصره فى الشّريعة و الطّريقة بلا شين الشّكوك، محترقا بنار الوجد و لهب شوق اللّقاء، مستغرقا فى بحار المعرفة و اليقين مع نهاية الصّدق و الصّفاء، أصله من قرية كدكن الّتى هى من جملة أراضى نيسابور، و أخذ خرقته من السّلطان مجد الدّين البغدادىّ المتصوّف المشهور و أدرك فى زمن صباه صحبة قطب الدين حيدر الموسوىّ التّونى، و أنشد باسمه كتاب المشتهر بحيدرى نامه، و قد عمر فى الدّنيا عمرا طويلا؛ و بلغ من السّنين عدد سورة القرآن المبين مائة و أربع عشرة سنة، و ذلك انّه ولد فى شعبان سنة ثلاث عشر و خمسمائة، و بقى فى نيسابور تسعا و عشرين، و فى مدينة شادياخ خمسا و ثمانين، و أتّفق خراب تلك البلدة بعد وقوع شهادته هذا الرّجل فيه، بثلاث سنين، و كانت شهادته سنة سبع
و عشرين و ستّ مائة، و قيل سنة تسع و ثمانين و خمسمائة، و مرقده الشريف فى مقبرة نيسابور، عليه رحمة اللّه الملك الغفور، و أدرك صحبته علي الكبر مولانا الرّومى، كما ذكره فى «النّفحات» مولانا الجامىّ -، و أعطاه بيده كتاب أسرار نامته، فكان لا يفارقه المولوىّ أبدا؛ بل ينسج ما ينسج بعد ذلك على صفته، و يهتدى بنور معرفته كما يشير إلى ذلك قوله:
گرد عطار گشت مولانا شربت از دست شمس بودش نوش
و قوله:
عطّار گشته روح و سنائى دو چشم او ما از پى سنائى و عطّار ميرويم
و يقول فى منقبته أيضا فى موضع آخر:
هفت شهر عشق را عطّار گشت ما هنوز أندر خم يك كوچه‌ايم
و له مصنّفات كثيرة تشتمل على منتخب أسرار التّوحيد منها سوى ما ذكر كتاب «منطق الطّير» و «إلهى نامه» و «مظهر العجائب» و أظهر فى أكثرها طريقة السّنائى؛ و هو فى مراتب إظهار الولاية بين مفرط يتوهّم منه الغلو من جهة عشقه الفطرىّ و مفرط يظهر فى بعض المواضع من باب شدّة مراعاته التقيّة ثناء على السنّى «و لن يصلح العطّار ما أفسد الدّهر» و من جملة أشعاره فى كتابه «الإلهى نامه» قوله:
ز مشرق تا بمغرب گر إمام است علىّ و آل أو ما را تمام است
گرفته اين جهان وصف سنانش گذشته ز آن جهان وصف سه نانش
چه در سرّ عطا، إخلاص او راست سه نان را هفده آيه خاصّ او راست
إلى أن قال:
چنان مطلق شد اندر فقر و فاقه كه زرّ و نقره بودش سه طلاقه
اگرچه زرّ و سيم با حرمت آمد ولى گوسالۀ اين أمّت آمد
كجا گوساله هرگز رنجه گردد كه با شيرى چنين هم‌پنجه گردد
و قال في كتابه الموسوم ب «مصيبت‌نامه»:
رونقى كان دين پيغمبر گرفت از أمير المؤمنين حيدر گرفت
لا فتى إلاّ عليش از مصطفى است وز خداوند جهانش هل أتى است
و من جملة أشعاره أيضا:
اى پسر تو بى‌نشانى از علىّ عين و لام و يا ندانى از علىّ
از دم عيسى كسى گر زنده خاست او بدم دست بريده كرد راست
مصطفى گفتش توئى آدم بعلم نوح فهم، آنگاه إبراهيم حلم
همچو يحيى زهد و موسى بطش كيست گر نمى‌دانى شجاع دين على است
پس محمّد چون جمال دوست ديد هر كمالى را كه ز آن اوست ديد
گفت با او سى هزار و شش هزار جملۀ أسرار سرّش بى‌شمار
سى هزار أسرار گفتا اين بگو شش هزار ديگرش گفت اين مگو
إلى تمام أربعة عشر بيتا ذكرها غير ما ذكر، ثمّ إلى أن قال: و فى كتابه «المختار نامه» الّذى جمع فيه رباعيّاته؛ نسبة هذه الرّباعية إليه رحمه اللّه:
صدرى كه بكل طارم معنى او رفت درّ صدف قلزم معنى أو سفت
بودند دو كون سائلان در أو أو بود كه از جمله سلونى او گفت
انتهى ( ۱ )
و من جملة أشعاره الرّائقة أيضا فى صفة هذه الدّنيا الفانية:
با خرد دوش در سخن بودم كشف شد بر دلم مثالى چند
گفتم اى مايۀ همه دانش دارم الحقّ ز تو سؤالى چند
چيست اين زندگانى دنيا گفت خوابيست يا خيالى چند
گفتمش چيست مال و ملك جهان گفت دردِ سر و وَبالى چند
گفتم أهل زمانه در چه رهند گفت در بند جمع مالى چند
گفتم اين را چه حالتست بگو گفت غم خوردن و ملالى چند
گفتم او را مثال دنيا چيست گفت زالى كشيده خالى چند
گفتمش چيست كدخدائى؟ گفت: هفته‌اى عيش و غصّه سالى چند
گفتم اين نفس رام كي گردد؟ گفت: چون يافت گوشمالى چند
فتنه‌انگيز گفتمش چه كس‌اند؟ گفت: سرگشتگان زالى چند
گفتم أهل ستم چه طائفه‌اند؟ گفت گرگ و سگ و شغالى چند
گفتم آرى سزاى ايشان چيست گفت در آخرت نكالى چند
گفتمش چيست گفتۀ عطّار؟ گفت پند است و حسب حالى چند
هذا و قد ذكره المولي محمّد تقى المجلسى رحمه اللّه فى «شرح الفقيه» عند نقله عن السدّى عن أبى جعفر الباقر عليه السّلام أنّه قال ما أخلص عبد الإيمان باللّه أربعين يوما، أو قال ما أجمل عبد ذكر اللّه أربعين يوما، إلاّ زهّده اللّه فى الدّنيا و بصّره داءها و دواءها، و أثبت الحكمة فى قلبه؛ و أنطق بها لسانه.
ثمّ تلا إنّ الّذين اتّخذوا العجل سينا لهم غضب من ربّهم و ذلّة في الحياة الدّنيا، و كذلك نجزى المفترين. فقال و الظّاهر إنّ الغرض من ذكر هذه الآية انّه لا يحصل هذه الكمالات لغير المؤمن، و لا ينفع مجاهدة هؤلاء العامّة و ان اجتهدوا غاية جهدهم؛ و كلّ من وصل إليها فبهداية الأئمّة المعصومين صلوات اللّه عليهم وصل. و هذا هو سرّ الصوفيّة، كما ذكره العطّار فى كتابه «مظهر العجائب» انّى كنت فى الطّفولية مع ابى ذاهبا إلى الشيخ نجم الدّين الكبرى، فلقّننى اوّلا اسامى الأئمّة، ثمّ الذّكر، و قال هذا التّلقين عن شيخى عن شيخه الى أمير المؤمنين عليه السّلام عن رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله عن جبرئيل عن اللّه تبارك و تعالى، فلا تظهر هذا السرّ إلاّ الى من جربته من المريدين انتهى.
و قد ذكرنا ترجمة الشّيخ نجم الدّين المذكور فى أواسط القسم الثّانى من باب الأحمدين من الكتاب فليراجع إنشاء اللّه، و قال السيّد الجزائرىّ قدّس سرّه السرّى فى كتابه «الانوار» و كان من أعاظم مشايخ الصوفيّة عندهم الشّيخ العطّار، و لمّا
سمع سلطان ذلك الزّمان بكفره و اغوائه المسلمين أرسل إليه جلاّدا يأخذ رأسه، فلمّا أتى إليه الجلاّد و أخبره بما اتى به، قال له الشّيخ العطّار أنت باىّ صورة شئت فتصوّر فان أردت قتلى فها أنا ذا ثمّ قتله.