جبر و اختیار

● جبر و اختیار = جبر و قدر = رساله قدریه = قضا و قدر / کلام و اعتقادات / فارسی jabr va extīyār = jabr va qadar = r.-ye qadrīye = qazā va qadar نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، 597 - 672 قمری nasīr-od-dīn-e tūsī, mohammad ebn-e mohammad (1201 - 1274) رساله‌ای است فارسی و مختصر در بررسی مسئله جبر و قدر. مرتب شده در ده «فصل»: 1. حکایت مذاهب در این موضع و اشاره به حجت هر کدام؛ 2. ذکر وجوب و امکان و امتناع و احکام هر یک؛ 3. ذکر اسباب و علل و اشاره به معنی جبر و اختیار؛ 4. در آنکه سبب تا موجب نباشد مسبب از او صادر نشود؛ 5. کیفیت استناد اتفاقیات به علل؛ 6. بیان آنکه وجوب فعل از فاعل، منافی اختیار او نبود؛ 7. ذکر قوی و افعال انسانی و فرق میان آنچه به اختیار او بود و آنچه نبود؛ 8. بحث از قدرت و ارادت و کیفیت صدور افعال اختیاری از هر دو؛ 9. در آنچه حاصل این مباحث است و حل بعضی از شبهه‌ها؛ 10. در آنکه اطلاق اختیار به این معنی بر باری تعالی شاید یا نشاید. همان که شیخ رکن الدین محمد بن علی جرجانی آن را تعریب کرده است و میرداماد فصل نهم آن را در پایان ایقاظ 5 ایقاضات (هامش قبسات ص 42-138) آورده است. صاحب کشف الحجب و الاستار این رساله را به خواجه نسبت داده و صاحب روضات نیز آن را از مؤلفات خواجه دانسته است. آغاز: الحمد لله رب الارباب و مسبب الاسباب و مفتح الابواب و ملهم الصواب و سهل الامور الصعاب و الصلاة على محمد المبعوث بفصل الخطاب و على آله اولى الحساب و الانساب. اما بعد بحکم آنکه بعضی برادران که بر سبیل حسن ظن بمحرر این سواد تصور آن داشتند که در مباحث عقلی چشم دید آن دارد اقتراح کردند که آنچه او را روشن شده است در مسئله جبر و قدر [جبر و اختیار، قضا و قدر] که از جمله مسائل مشکله است که میان اصناف خلق دائر باشد و اکثر افهام از وصول بتحقیق آن قاصر بر سیاقت تقریر و تفهیم نه بر طریق جدل و نظر تحریر کند ... و جمله در ده فصل مرتب کرده آمد ... انجام: پس از اقسام مذکور لایقتر آن باشد که آنجا فاعل بذات گویند و بس و بر اجمال دانند که هر چه معقول و مفهوم و موهوم و متخیل و محسوس خلق باشد، ازو تعالی مسلوب باشد و او از آن متنزه، و از این تنزیه هم متنزه. اذا بلغ الکلام الى الله فامسکوا، تم بعون الله و حسن توفیقه رسالة الجبر و الاختيار [القضاء و القدر] من تصنيف مولى الانام افضل المتاخرين خواجه نصیرالدین محمد الطوسی قدس الله روحه. چاپ: در مجموعه رسائل خواجه، مدرس رضوی چاپ شده است؛ مشار عربی، ص248؛ طهران، سنگی، بی ناشر، 1315ق، وزیری، (کلمات المحققین: ج2، صص140-156)؛ طهران، 1341، سنگی، جیبی، 59ص [الذريعة 83/5-86 و 143/17 شماره 750؛ نسخه‌های منزوی 772/2؛ احوال خواجه از مدرس رضوص ص 260 و 299؛ مشترک پاکستان 950/2 «جبر و اختیار؛ قضا و قدر»: نشانی 5 نسخه؛ کشف الحجب 279] شرح و حواشی: 1- الجبر و الاختيار؛ ركن الدین جرجانی، محمد بن علی (-8)