فیض کاشانی یا فیض کاشی
ج ۴، ص ۳۶۹–۳۷۹
ریحانة الادب
ج ۴، ص ۳۶۹–۳۷۹
فیض کاشانی یا فیض کاشی
محمد ابن شاه مرتضی ابن شاه محمود- ملقّب به محسن، معروف به ملا محسن و فیض و فیض کاشی یا کاشانی، عالم عامل ربّانی، فاضل کامل صمدانی، عارف سبحانی از اجلّای علمای امامیّه قرن یازدهم هجری عهد شاه عباس ثانی میباشد که فقیه محدّث مفسّر محقّق مدقّق، حکیم متکلّم متألّه، ادیب شاعر ماهر، علوم عقلیّه و نقلیّه را جامع، در خبر فهمی و تفطّن بمعانی احادیث و اخبار دینیّه بینظیر، در تطبیق اصول ظواهر با بواطن و جمع مابین اصول شریعت و طریقت متفرّد بود. بفرموده روضات الجنّات نظیر او در این موضوع در تمامی فرقه محقّه معلوم نشده و علاوه بر مراتب علمیّه در مکارم اخلاق طاق و مشهور آفاق و جلالت مقام او معروف بین الخلائق و مسلّم مخالف و موافق و مصدّق یگانه و بیگانه بوده و اشهر از آن است که محتاج شرح و بیان باشد. هریک از تألیفات متنوعه او آیینه حقیقتنمای تبحّر
کلیشه خط فیض مرحوم- ۲۲ و فضل و کمال و فطانت و ذکاوت و حسن سلیقه و استقامت طریقه و کثرت اطّلاع فروعی و اصولی و غایت احاطه معقولی و منقولی وی میباشد. بآب و رنگ و خال و خط چه حاجت روی زیبا را.
فیض در قم نشأت و اقامت داشت، پس از آنکه ورود شیراز سید ماجد بحرانی سالف الترجمة مسموعش گردید محض برای تحصیل علوم دینیّه مسافرت شیراز را تصمیم داد، لکن والد ماجدش ملا شاه مرتضی اجازه نمیداد و بالاخرة بنای استخاره قرآن مجید گذاشته و بدین آیه شریفه تصادف نمودند: فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهُوا فِی الدِّینِ الآیة. پس بهمین دیوان معروف منسوب بحضرت امیر المؤمنین ع تفأل کرده و بدین ابیات تصادف نمودند:
تغرب عن الاوطان فی طلب العلی و سافر ففی الاسفار خمس فوائد
تفرج هم و اکتساب معیشة و علم و آداب و صحبة ماجد
اینک علاوه بر موافق نیّت و مرام بودن فال و استخاره توافق کلمه صحبة ماجد در این بیت با مرام اصلی که استفاده از سید ماجد بوده جالب حیرت گردید. فیض بشیراز رفت، علوم شرعیّه را از سید ماجد تکمیل و علوم عقلیّه را نیز از یگانه فیلسوف اسلامی ملّا صدرای سالف الترجمة بلکه موافق آنچه استظهار میشود از میر داماد نیز اخذ نمود و چنانچه در شرح حال ملا عبد الرزاق فیّاض اشاره شد دختر ملا صدرا را هم ازدواج کرد و این لقب فیض و فیّاض نیز از او بوده است. اما نسبت تصوف باطل بفیض کاشانی موافق آنچه در روضات فرموده و از سید نعمة اللّه جزائری سالف الترجمة از اجلّای تلامذه خود فیض و از دیگر اجلّه هم نقل شده دروغ و تهمت و بهتان است و خود فیض در موارد
بسیاری خصوصا در کتاب کلمات طریفه خود طعنهای بسیاری بر صوفیّه وارد آورده و مسلک تصوف و اطوار ناشایست و عادات نابایست ایشانرا که قلم از نگارش آنها در الم است شدیدا انکار کرده و در توبیخ و ملامت ایشان اهتمام تمام داشته است. ملا محمد طاهر قمی و بعضی از اجلّای دیگر که در بدایت حال با فیض معاندت داشتهاند اخیرا بعد از اطّلاع بر حقیقت امر با عبارت یا محسن قد اتاک المسییء بمقام اعتذار برآمدهاند. اگر در کلمات فیض و شیخ بهائی و نراقی و نظائر ایشان تصریحا یا تلویحا تعرّضی نسبت بطلّاب و اهل علم بوده باشد همانا مراد و منظورشان اهل تزویر و ریا و علماء سوء ظاهرپرست دور از حقیقت میباشد که گرگان متلبّس بلباس میش بوده و در اخبار و احادیث متواتره نیز همهگونه مذمّت بر ایشان وارد آمده و عقلا و شرعا مذموم و مورد طعن میباشند.
ایشانند که علم و تلبّس بلباس اهل علم را سرمایه حیات پنجروزه و وسیله خودنمائی میکنند، برای یک لقمه نان هزاران تواضع بر اغنیا نموده و کاسهلیس ایشان هستند و ایشان را در ارتکاب شهوات اذن و در تصرف در شبهات رخصت میدهند. ایبسا حقوق شرعیّه بسیاری را که برای تأمین مصارف اساسیّه دینیّه، منظور نظر شرع مقدّس است با اندکی مصالحه کرده و مصداق آیات حقائق سمات بسیاری میباشند:
أُولئِکَ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدی فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ وَ ما کانُوا مُهْتَدِینَ- وَ لَیَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَ أَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ وَ لَیُسْئَلُنَّ یَوْمَ الْقِیامَةِ عَمَّا کانُوا یَفْتَرُونَ- لِیَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ کامِلَةً یَوْمَ الْقِیامَةِ وَ مِنْ أَوْزارِ الَّذِینَ یُضِلُّونَهُمْ بِغَیْرِ عِلْمٍ أَلا ساءَ ما یَزِرُونَ. باری مجملی هم در ضمن شرح حال شیخ بهائی درباره پاره اعتراضات سخیفه که از اهل ظاهر و ریا بدو وارد آمده مذکور داشتیم و رجوع بدانجا نیز نمایند. بهتر اینست قضاوت عادلانه اینگونه قضایا را محول بنظر حقائق اثر یگانه قاضی عادل بشر حضرت ولی عصر عجل اللّه فرجه بداریم. فیض از مشایخ اجازه علّامه مجلسی و سید نعمة اللّه جزائری و نظائر ایشان بوده و خودش هم از دو استاد معظّم خود ملا صدرا و سید ماجد بحرانی و نیز از ملا خلیل قزوینی و شیخ بهائی و شیخ محمد ابن صاحب معالم و دیگر
اساتید وقت روایت میکند و چنانچه در صدر عنوان اشاره شد در تمامی فنون شعری نیز مهارتی بسزا داشته و اشعار انیقه و طریفه بسیاری گفته که از آن جمله است:
سالک راه حق بیا، نور هدی ز ما طلب نور بصیرت از در عترت مصطفی طلب
هست سفینه نجات عترت و ناخدا خدا دست در این سفینه زن دامن ناخدا طلب
آنکه مست جانان نیست عارف ار بود عامست هرکه نیستش ذوقی شعلهگر بود خام است
هرزه گردد اسکندر در میان تاریکی آب زندگی باده است چشمه خضر جام است
در عهد صبی کرده جهالت پستت ایّام شباب کرده غفلت مستت
چون پیر شدی رفت نشاط از دستت کی صید کند ماهی دولت شستت
ای آنکه گمان بری که داری همهچیز اینک روی از جهان گذاری همهچیز
دریابی باقی گر ز فانی گذری داری همهچیز اگر نداری همهچیز
از آن ز صحبت یاران کشیده دامانم که صحبت دگری میکشد گریبانم
بهوش باش که حرف نگفتنی نجهد نه هرسخن که بخاطر رسد توان گفتن
یکی زبان و دو گوشست اهل معنی را اشارتی بیکی گفتن و دو بشنفتن
سخن چو سود ندارد نگفتنش اولیست که بهتر است ز بیداری عبث خفتن
ذرّه درد بآن مایه درمان بردن به ز کوه حسنات است بمیزان بردن
ایستادن نفسی نزد مسیحانفسی به ز صد سال نماز است بپایان بردن
یک طواف سر کوی ولی حق کردن به ز صد حج قبول است بدیوان بردن
تا توانی ز کسی بار گرانی برهان به ز صد ناقه حمرا است بقربان بردن
یک گرسنه بطعامی بنوازی روزی به ز صوم رمضان است بشعبان بردن
یک جو از دوش مدین دینی اگر برداری به ز صد خرمن طاعات بدیان بردن
به ز آزادی صد بنده فرمانبردار حاجت مؤمن محتاج باحسان بردن
دست افتاده بگیری ز زمین برخیزد به ز شبخیزی و شاباش ز یاران بردن
نفس خود را شکنی تا که اسیر تو شود به زا شکستن کفّار و اسیران بردن
خواهی ار جان بسلامت ببری تن درده طاعتش را ندهی تن نتوان جان بردن
سر تسلیم بنه هرچه بگوید بشنو از خداوند اشارت ز تو فرمان بردن
طرفی نبستم زین جهان استغفر اللّه العظیم خسبیدم و شد کاروان استغفر اللّه العظیم
عمر عزیزم شد تلف اندر پی آب و علف کاری نکردم بهر جان استغفر اللّه العظیم
بیحد گناهان کردهام بس جور و طغیان کردهام زین جرمهای بیکران استغفر اللّه العظیم
از بس زدم بر تو به سنگ شد تو به بر من عار و ننگ از اصل جرم و جبر آن استغفر اللّه العظیم
زین عهدهای سست و سست زین توبههای نادرست لحظه بلحظه آن به آن استغفر اللّه العظیم
ده بار و صد بار و هزار ای فیض کم باشد بیار هردم جهان اندر جهان استغفر اللّه العظیم
من این زهد ریائی را نمیدانم نمیدانم رسوم پارسائی را نمیدانم نمیدانم
یکی گویم یکی دانم یکی بینم یکی باشم دوتائی و سهتائی را نمیدانم نمیدانم
بغیر مهر مهرویان که تابد بر دل و بر جان طریق روشنائی را نمیدانم نمیدانم
من ار نیکم و گر بد فیض گو مردم ندانندم زبان خودستائی را نمیدانم نمیدانم
در چهره مهرویان انوار تو میبینم در لعل گهر باران گفتار تو میبینم
در مسجد و میخانه جویای تو مییابم در کعبه و بتخانه زوّار تو میبینم
از کوی تو میآیم هم سوی تو میآیم در سیر و سلوک خود انوار تو میبینم
گه قدر مرا کاهی گه قیمتم افزائی در سود و زیان خود را بازار تو میبینم
هرجا که روم نالم چون بلبل شوریده سرتاسر عالم را گلزار تو میبینم
پروانه بگرد شمع جویای جمال تو بلبل بگلستانها همراز تو میبینم
از خود نه خبر دارم نه عین و اثر دارم در نطق و بیان فیض گفتار تو میبینم
حسن رخ مهرویان از روی تو میبینم دلجوئی دلداران از جوی تو میبینم
هرجا که بود نوری از پرتو روی تست هرجا که بود آبی از جوی تو میبینم
گبر و مغ و ترسا را جویای تو مییابم روی همه عالم را در سوی تو میبینم
بلبل بگلستانها از بهر تو مینالد بوی گل و ریحان را از بوی تو میبینم
عاشق سر کو گردد من گرد جهان گردم چون جمله عالم را من کوی تو میبینم
اندر دل هرذرّه خورشید جهانتابی است من تابش آن خورشید از روی تو میبینم
در بحر محیط عشق شد غرق وجود فیض و این چشم گهربارش واسوی تو میبینم
علم رسمی از کجا عرفان کجا دانش فکری کجا وجدان کجا
عشق را با عقل نسبت کی توان شاه فرمان ده کجا دربان کجا
دوست را داد آن نشان دید این عیان در حقیقت این کجا و آن کجا
کی دل بیعشق بیند روی دوست قطره خون از کجا عمّان کجا
دردها را عشق درمان میکند عشق نبود درد را درمان کجا
عشق این را این و آن را آن کند گر نباشد عشق این و آن کجا
هم سر ما عشق و هم سامان ما عشق اگر نبود سروسامان کجا
عشق خانمان هربیخانمان فیض را بیعشق خانمان کجا
از نور نبی واقف این راه شدم وز مهر علی عارف اللّه شدم
چون پیروی نبی و آلش کردم ز اسرار و حقائق همه آگاه شدم
و غیر اینها که اشعار علمی و اخلاقی طریفهاش بسیار و در مطاوی کلمات مصنّفاتش هم بعضی از آنها مذکور و بدیوان و پارهای مثنویّات و منظومات او در ضمن تألیفات وی اشاره خواهد شد.
۱- آب زلال که مثنوی است و بنام خطاب بحضرت حق و خطاب بنفس بدو جرعه تقسیمش نموده است ۲- آداب الضیافة که منظومه فارسی است ۳- آئینه شاهی بپارسی که ملخص کتاب ضیاء القلب مذکور در ذیل خود او میباشد ۴- ابواب الجنان بفارسی در وجوب عینی نماز جمعه در هرعصر و آداب آن و فضیلت جماعت و آداب آن و یک نسخه خطی آن بشماره ۲۰۱۳ در کتابخانه مدرسه سپهسالار تهران موجود است ۵- الاحجار الشداد و السیوف الحداد فی ابطال (نفی خل) الجواهر الافراد که در ایام جوانی تألیفش داده ۶ و ۷ و ۸- اذکار الصلوة و اذکار الطهارة و
الاذکار المهمة ۹- الاربعون حدیثا فی مناقب امیر المؤمنین ع ۱۰- الاستقلالیة در اثبات ولایت استقلالی پدر در تزویج دختر باکره خود ۱۱- الاصفی در تفسیر قرآن مجید و آن ملخص تفسیر صافی خود فیض است چنانچه تفسیر دیگر موسوم به مصفی نیز ملخص همین تفسیر اصفی است و تفسیر اصفی در تهران مستقلا چاپ شده و در حاشیه بعضی از چاپهای تفسیر صافی نیز بطبع رسیده است ۱۲- الاصول الاصلیة (الاصیلة حل) المستفادة من الکتاب و السنة ۱۳- الاصول الاصلیة فی ماخذ الاحکام بغیر ما اشتهر بین الانام چنانچه بعضی گفته لکن ظاهرا همان کتاب ماقبلی است ۱۴- اصول العقائد ۱۵- اصول المعارف که ملخص کتاب عین الیقین است ۱۶- الاعتذار که در جواب مکتوبی نوشته و حاوی مجملی از شرح حال و گزارشات و ابتلائات خود و متضمن نصایح اهل زمان خصوصا شخص سالک میباشد ۱۷- اعمال الاشهر الثلثة ۱۸- الافق المبین فی کیفیة التفقه فی الدین چنانچه بنوشته ذریعة در بعض نسخهها است و نام این کتاب حق المبین است که ذیلا مذکور است ۱۹- الفتنامه در ترغیب مؤمنین بر انس و اتحاد و الفت و یگانگی و اتفاق و محبت که اساس نوامیس اسلام و یگانه وسیله حصول مقاصد دینیّه و دنیویّه است و چند بیت طرفه دایر بهمین موضوع را که در ذریعة از همین کتاب الفتنامه نقل کرده ثبت اوراق مینماید.
بیا تا مونس هم یار هم غمخوار هم باشیم انیس جان غم فرسوده بیمار هم باشیم
شب آمد شمع هم گردیم و بهر یکدگر سوزیم شود چون روز دست و پای هم در کار هم باشیم
دوای هم شفای هم برای هم فدای هم دل هم جان هم جانان هم دلدار هم باشیم
بهم یکتن شویم و یکدل و یکرنگ و یک پیشه سری در کار هم آریم و دوش و یار هم باشیم
حیات یکدگر باشیم و بهریکدگر میریم گهی خندان ز هم گه خسته و افکار هم باشیم
۲۰- الامالی ۲۱- الامکان و الوجود چنانچه در ذریعه نوشته لکن ظاهرا نسخه غلط و عوض وجود کلمه وجوب صحیح است ۲۲- الانصاف فی طریق العلم باسرار الدین المختص بالخواص و الاشراف و بیان الفرق بین الحق و الاعتساف و در ضمن این کتاب بعضی از حالات خود را نگاشته و عذر پارهای از مصنفات خود را که موافق مذاق فلاسفه و متصوفه تألیف داده با عبارات واضح و ملمع عربی و فارسی مذکور داشته و این کتاب مستقلا و هم با چندین رساله متفرقه خود فیض در یکجا بطبع رسیده است ۲۳- انصافیه چنانچه بعضی نوشته لکن ظاهرا همان کتاب ماقبلی است ۲۴- انموزج اشعار اهل العرفان که حاوی هفتاد غزل در توحید از اشعار عرفا است ۲۵- انوار الحکمة که ملخص کتاب علم الیقین مذکور ذیل بوده و پارهای فوائد حکمیه نیز بدان افزوده است ۲۶- اهم ما یعمل که حاوی مهمات اذکار و اوراد و اعمال شرعیه هفتگی و روزانه و سالانه است ۲۷- بشارة الشیعة که با چندین رساله دیگر خود فیض در تهران چاپ و در ضمن چهل بشارت ثابت
کرده که فرقه ناجیه از فرق اسلامیه که بموجب اخبار دینیه با مژده بهشتی مستبشر هستند همانا منحصر بشیعه میباشد ۲۸- ترجمة التذکرة فی الحکمة الالهیة ۲۹ تا ۳۵- ترجمة الحج و ترجمة الزکوة و ترجمة الشریعة و ترجمة الصلوة و ترجمة الصیام و ترجمة الطهارة و ترجمة العقائد الدینیة فی الاصول الاعتقادیة و اثباتها در آداب و احکام و اسرار هریک از صوم و صلوة و طهارت و حج و زکوة و در معنی شریعت و فائده آن و کیفیت سلوک آن و در اثبات عقائد دینیه با قرآن و اخبار دینیه برخلاف طریقه متکلمین ۳۶- تسنیم که مثنوی است ۳۷- تسهیل السبیل فی الجنة فی انتخاب کشف المحجة للسید بن طاوس که با کتاب تحف العقول در ایران چاپ شده است ۳۸- تشریح العالم در علم هیئت ۳۹- التطهیر که از نخبه فقهیه خودش انتخاب کرده و در اخلاق و تطهیر باطن است ۴۰- تفسیر الامانة ۴۱- تفسیر القرآن که بنام صافی و اصفی و مصفی و تنویر المذاهب چندین تفسیر بر قرآن مجید نوشته است ۴۲- تقویم المحسنین فی معرفة الساعات و الشهور و السنین که بارها چاپ و اخیرا نام آنرا به احسن التقویم تبدیل داده است ۴۳- تنفیس الهموم که یکی از مثنویات اوست ۴۴- تنویر المذاهب فی تعلیقات المواهب که در تفسیر قرآن و حواشی بر تفسیر مواهب العلیه حسین کاشفی است ۴۵- التوحید ۴۶- ثبوت الولایة علی البکر که بنام استقلالیه مذکور شد ۴۷- ثناء المعصومین ع در انشای صلوات و سلام و تحیه و ثناء و محامد حضرات معصومین علیهم السلام باصول دوازده امام خواجه و مبسوطتر از آن ۴۹- الجبر و الاختیار که در ضمن مجموعة کلمات المحققین چاپ شده است ۵۰- الجبر و التفویض ۵۱- جلاء العیون در انواع اذکار قلبی و گاهی این کتاب را در بعض مواضع بنام جلاء القلوب نیز مذکور دارند و این اسم مناسبتر بموضوع کتاب است لکن از خود فیض نام اولی جلاء العیون نقل شده است ۵۲- جلاء القلوب که همان جلاء العیون است ۵۳ و ۵۴ و ۵۵- جواب الابهری عن کیفیة علم اللّه تعالی بالموجودات فی الازل و جواب السئول عن تجدد الطبایع و حرکت الوجود الجسمانی بتجدد الامثال و جواب مسئلة الوجود فی بیان انه مشترک لفظی او معنوی ۵۶- حاشیه رواشح سماویه استاد خود میر داماد ۵۷- حاشیه صحیفه سجادیه که در حاشیه شرح صحیفه سید نعمت اللّه جزائری در تهران چاپ شده است ۵۸- الحقائق فی اسرار الدین و محاسن الاخلاق که لباب و ملخص کتاب محجه خود او است ۵۹- الحق المبین فی کیفیة التفقه فی الدین ۶۰- الحق الیقین ۶۱- خلاصة الاذکار الواردة لکل فعل و وقت و حادثة و دو نسخه خطی آن بشماره ۲۱۷۰ و ۲۱۷۱ در کتابخانه مدرسه سپهسالار جدید تهران موجود است ۶۲- دهر آشوب که از مثنویات او است ۶۳- دیوان شعر که در تهران چاپ و دو نسخه خطی آن بشمارههای ۳۲۱ و ۴۲۲ در کتابخانه مذکوره موجود و حاوی قصائد و مثنویات و مناجات و غزلیات و رباعیات حکیمانه و عارفانه میباشد ۶۴- الرفع و الدفع فی ما ورد فی رفع الافات و دفع البلیات بالقرآن و الدعاء و العوذة و الرقی و العلاج و الدواء ۶۵- زاد السالک فی کیفیة سلوک طریق الحق و شرائطه و آدابه ۶۶- السانح الغیبی فی الایمان و الکفر ۶۷- سفینة النجاة در تحقیق اینکه
ماخذ احکام شرعیه منحصر بآیات محکمه و سنت و احادیث اهل بیت عصمت ع است و بس ۶۸- السبیل که یکی از مثنویات اوست ۶۹- الشافی که ملخص وافی مذکور در ذیل است ۷۰- شرائط الایمان فی تحقیق معنی الایمان و الکفر و مراتبهما ۷۱- شراب طهور که یکی از مثنویات مناجاتی او است ۷۲- شرح الصحیفة السجادیة و ظاهرا همان حاشیه صحیفه است که مذکور شد ۷۳ و ۷۴ و ۷۵- شوق الجمال و شوق العشق و شوق المهدی که هرسه از منظومات او است ۷۶- الشهاب الثاقب در اثبات وجوب عینی نماز جمعه در هرزمان بعربی ۷۷- الصافی که تفسیر قرآن مجید با احادیث است ۷۸- ضیاء القلب فی تحقیق الحکام الخمسة علی الباطن در تفصیل حکومت عقل و شرع و طبع و عرف و عادت بنفس انسانی است ۷۹- علم الیقین فی اصول الدین که با چند کتاب دیگر خود فیض در تهران چاپ سنگی شده است ۸۰- العوامل که بعوامل ملا محسن معروف و با چندین کتاب مقدماتی دیگر بارها بنام جامع المقدمات چاپ و بنقل قصص العلما بعقیدة بعضی از فضلا تألیف همین ملا محسن فیض است و خود صاحب قصص گوید اینکه بعضی آنرا از ملا محسن قزوینی پسر محمد طاهر قزوینی دانند اشتباه است پس گوید بلی ملا محسن قزوینی همین عوامل ملا محسن فیض را تا آخر عوامل سماعیه شرح کرده چنانچه شرحی هم بنام زینة المسالک بر الفیه ابن مالک در چهار جلد نوشته است. نگارنده گوید که از فیض بودن همین عوامل معروف بعوامل ملا محسن نیز محل تردید و محتاج بتحقیق است و بهرحال آن غیر از عوامل مأة جرجانی است که نیز با شرح آن در ضمن جامع المقدمات مذکور چاپ و از کتب درسی محصلین ابتدائی علوم عربیه است و شرح حال ملا محسن قزوینی بعنوان قزوینی خواهد آمد و بآنجا نیز مراجعه نمایند ۸۱- عین الیقین فی اصول الدین که با کمال اختصار با عبارات واضح و روشن لب معارف و نتایج افکار اعلام و اکابر را جامع و در رشته خود بینظیر و با علم الیقین فوق چاپ شده است ۸۲- غنیة الانام فی معرفة الساعات و الایام بعربی ۸۳- فهرس العلوم که انواع و اصناف تمام علوم و موضوعات آنها را حاوی است ۸۴- فهرست مصنفات خود که اسامی تمامی آنها و موضوع و شماره ابیات و تاریخ تألیف و بعضی مزایای دیگر هریکی را مشروحا حاوی است ۸۵- قرة العیون فی المعارف و الحکم بزمینه همان اصول المعارف مذکور فوق لکن با سبک و سیاقی دیگر ۸۶- الکلمات الطریفة فی ذکر منشأ اختلاف الامة المرحومة ۸۷- الکلمات المخزونة که ملخص کلمات مکنونه ذیل است ۸۸- الکلمات المکنونة فی علوم اهل المعرفة و اقوالهم که در تهران چاپ شده است ۸۹- گلزار قدس در مراثی و قصائد و رباعیات و غزلیات ۹۰- اللالی که مقداری از کلمات مکنونه مذکور است ۹۱- اللب که لب قول در حدوث عالم است ۹۲- لب الحسنات که خلاصه منتخب الاوراد مذکور ذیل است ۹۳- مثنویات که بنام تسنیم و سلسبیل و ندبة العارف و ندبة المستغیث و غیره چند مثنوی دارد ۹۴- المحجة البیضاء فی احیاء الاحیاء که در علم اخلاق بینظیر و طاق و کتاب احیاء العلوم غزالی را مهذب کرده و بعضی مستحدثات آن را اسقاط و مطالب حقه آنرا با اخبار و احادیث حضرات معصومین ع و کلمات علمای فرقه محقه تأیید مینماید و در
تهران چاپ سنگی شده است ۹۵- مرآت الآخرة در معرفت معاد و روز قیامت و با کتاب علم الیقین مذکور فوق چاپ سنگی شده است ۹۶- المشرق فی کشف معانی الحقائق ۹۷- مشواق و آن رسالهایست در رد کسانی که شعر و شاعری را زندقه و مخالف اسلام و دیانت حقه میدانستهاند و در تهران چاپ شده و معانی حقیقی و الفاظ و اصطلاحات متداوله مابین عرفا و اهل تصوف را حاوی است ۹۸- مصباح الانظار ۹۹- المصفی در تفسیر قرآن و ملخص همان اصفی مذکور فوق است ۱۰۰- المعارف فی اصول الدین المستفادة من الکتاب و السنة که ملخص کتاب علم الیقین مذکور است ۱۰۱- معتصم الشیعة فی احکام الشریعة که بر مهمات مسائل فقهیه و موارد اختلافات شیعه با ادله و مدارک آنها با بسط تمام مشتمل بوده و فقط کتاب طهارت و صلوة از آن خاتمه یافته و شبیهترین کتب بمختلف علامه میباشد ۱۰۲- معیار الساعات که بپارسی مانند غنیه مذکور فوق است ۱۰۳- مفاتیح الشرایع که تمامی مهمات احکام و مسائل دوره فقه را از اول تا آخر حاوی و پاره احکام مهمه دیگر را نیز که در کتب فقهیه متداوله معنون نبودهاند مشتمل و موافق فرموده روضات از حیث بیان و برهان اجمالی و تعرض اجماعیات و ایجاز عبارات اجمل و اوضح و افصح کتب فقهیه میباشد ۱۰۴- مکارم الاخلاق و مساویها ۱۰۵- مناقب امیر المؤمنین ع که بنام اربعون مذکور شد ۱۰۶ تا ۱۰۹- منتخب الاوراد و منتخب رسائل اخوان الصفا و منتخب الفتوحات المکیة و منتخب المثنوی ۱۱۰- من لا یحضره التقویم که سعد و نحس ایام و اوقات و دیگر مطالب متداوله در تقاویم را مطابق اخبار وارده از حضرات ائمه اطهار علیهم السلام جمع و یک نسخه خطی آن بشماره ۲۶۵۹ در کتابخانه مدرسه سپهسالار جدید تهران موجود است ۱۱۱- منهاج النجاة فی بیان العلم الذی طلبه فریضة علی کل مسلم و مسلمة و العمل بموجبه که با کتاب علم الیقین مذکور چاپ شده است ۱۱۲- میزان القیامة فی معنی المیزان الاخروی ۱۱۳- النخبة فی خلاصة احکام الشریعة المطهرة و سننها و آدابها که خلاصه تمامی دوره فقه را در حدود سه هزار بیت حاوی است ۱۱۴ و ۱۱۵- ندبة العارف و ندبة المستغیث که هردو از مثنویات او است ۱۱۶- نقد الاصول الفقهیه که خلاصه فقه و اول تألیفات فیض بوده و در ایام جوانیش تألیف داده است ۱۱۷- نوادر الاخبار که اخبار غیر مذکوره در کتب اربعه را حاوی است و یک نسخه خطی آن بشماره ۱۸۴۷ در کتابخانه مدرسه سپهسالار جدید تهران موجود است ۱۱۸- الوافی در جمع و ترتیب و نهایت تهذیب تمامی اخبار کتب اربعه و توضیح و بیان مشکلات آنها و حل متشابهات آنها و تفسیر آیات متعلقه بآنها با کمال دقت و متانت و یک مرتبه تمامی آن در سه مجلد بزرگ و یک مرتبه نیز فقط دو جلد اولی آن در تهران چاپ شده است ۱۱۹- وسیلة الابتهال که ظاهرا یکی از مثنویات او است ۱۲۰- هدیة الاشراف که ملخص کتاب انصاف مذکور فوق است و غیر اینها.
وفات فیض بسال هزار و نود و یکم هجرت در کاشان واقع شد، قبر و قبّه او مشهور و بکرامت معروف و مزار است. مخفی نماند که ملا شاه مرتضی پدر فیض نیز از
اکابر علماء و فضل او مشهور بود و یک کتابخانه عالی داشته است، در حاشیه روضات الجنّات گوید در بعضی از جونگهای معتبر دیدم که بعضی از حشرات توی صندوق کتاب شاه مرتضی رفته و تمامی اوراق و کتابهائی را که بوده خورده و ضایع کردند و فقط یک پارچه جلد باقی ماند که این رباعی در روی آن بوده است:
علمی که حقیقی است در سینه بود در سینه بود هرآنچه درسی نبود
صد خانه ترا کتاب سودی نکند باید که کتابخانه در سینه بود
یک رباعی بهمین مضمون در شرح حال قاسم الانوار نیز خواهد آمد. سال وفات شاه مرتضی بدست نیامد و مخفی نماند که خانواده فیض کاشانی خانواده علم و فیض و از بزرگترین خانوادههای علمیّه معدود و برادرش نور الدین کاشانی از علمای اخباری مسلک و مؤلف کتاب مصفاة الاشباح فی الاخلاق و عجائب الافاق و پدر مولی محمد هادی شارح کتاب مفاتیح عمّ خود فیض کاشانی است و همچنین برادر دیگرش ملا عبد الغفور بن شاه مرتضی و پسرش ملا محمد مؤمن بن عبد الغفور از علمای نامی زمان خود و ملا محمد علم الهدی فرزند خود فیض را نیز بهمین عنوان علم الهدی نگارش دادیم.
(قص و ملل و ص ۵۴۲ ت و ۳۴۶۳ ج ۵ س و ۲۵ ج ۲ مع و مواضع متفرقه از ذریعه و غیره) کلیشه خط ملا شاه مرتضی پدر فیض- ۲۳
کلیشه فوق از صفحه آخر کتاب خلاصة الاقوال از مصنفات شیخ الطائفة علامه حلی اعلی اه مقامه است که در کتابخانه شخصی جناب آقای فخر الدین نصیری موجود است.