۵. تهران؛ مدارک فرهنگی؛ شماره نسخه: ۹۸
آغاز: و خدا بکشد و خوار و ذلیل گرداند این جماعت را که چگونه برگردانیده شده اند؛ انجام: پس بسر بردم آن شبم را به شادی تمام تا روز شد تمام شد به توفیق خدا ترجمه مجلس سیوم و اینست که شروع میرود در ترجمه مجلس چهارم انشاء الله که آن نیز ناتمام
خط: نسخ خوب، بیکا، بیتا؛ افتادگی: آغاز و وسط و انجام؛ مصحح، محشی؛ کاغذ: اصفهانی مایل به حنایی، جلد: الحاقی، مقوایی روکش تیماج زرشکی، ۲۰۷گ، ۱۷ سطر (۹×۱۴/۵)، اندازه: ۱۶/۵×۲۱سم [ف: - ۹۱]
● التوحيد من اقاويل الانبياء / کلام و اعتقادات / عربی
at-tawḥīd min aqāwīl-il anbīyā'
هرمز، سعید بن داد، ق۵ قمری
hormoz, sa'īd ebn-e dād (- 11c)
تاریخ تألیف: ۲۵ رمضان ۴۷۱ روز اسفند ارمذ ماه اردی بهشت سال ۴۶۹ یزدگردی.
تهران؛ دانشگاه؛ شماره نسخه: ۳۵۰/۳-ف
نسخه اصل: اورخان جامع ش۱۵۴۳؛ خط: نسخ، بیکا، تا: قرن ۵؛ ۲۴گ (۵۳-۷۶) [فیلمها ف: ۱ – ۴۵۷]
التوحيد من نفس الرحمن ← تهليلية
● توحید نامه = تحفه توحید خانه / کلام و اعتقادات / فارسی
towhīd-nāme = tohfe-ye towhīd-xāne
حسینی، حسن، ق۱۲ قمری
hoseynī, ḥasan (- 18c)
اهدا به: شاه سلطان حسین صفوی (۱۱۰۵-۱۱۳۵ق)، برای: یحیی بن حسن حسینی (فرزندش)
کتاب را برای فرزندش نگاشته و به آن تصریح کرده: «هذا ما اوصی به مصنف کتاب توحیدنامه ولده الرشيد يحيى بن الحسن الحسینی» و میگوید: «فانی اريد ان اخدم به انشاء الله مجلس مولانا سلطان حسين الصفوى الحسينى الموسوی». بنابراین نام مؤلف آن حسن حسینی است که در نیمه دوم قرن ۱۱ و اوایل قرن ۱۲ میزیسته و بیش از این از مؤلف آن مطلع نیستیم. آن را «توحید نامه» و یا «تحفه توحید خانه» نامیده «لیکون اسمه كاشفا عن معناه و مشيرا الى غايته و منتهاه». دانش پژوه آن را آئینی برای توحید خانه مرسوم عصر صفوی دانسته ولی عبارت توضیحی مؤلف چنین نمیرساند و وجه تسمیه آن را خود توضیح داده است. او پس از ایراد خطبهای، خطاب به فرزندش عهدنامهای به عربی میآورد و توصیههایی به او دارد و هدف کتابش را ارائه طریقی برای خداشناسی میداند و بعد از عهدنامه مطالب کتاب را در چند «مقصد» و هر مقصد در چند «فصل» سامان میدهد. او اندیشه در صنع الهی و ذکر خداوند را بهترین راه خداشناسی میداند و در سراسر کتاب در پی اثبات این نظر است. از نوع نقل قولها و استدلالها پیداست که روش فلاسفه مورد نقد و اعتراض نامبرده است و در جای جای آن اشکالات و خردگیریهایی بر آن دارد. او از گرایشات عقلی دوری میکند و در اغلب موارد به آیات و روایات استدلال کرده است. تلاش او بر ارائه روشی برای خداشناسی است که مبتنی بر استدلالهای فلسفی نباشد او معتقد است که تدبر در صنع الهی و تفکر در آفاق و انفس بهترین راه خداشناسی است و علاوه بر آن، «ذکر» را برای یافتن بهتر حقایق پیشنهاد میکند و در این بین بدون ذکر نام کسی طعنههایی به فیلسوفان دارد. او در مقدمه کتاب دیگر خود به نام «جلاء القلوب» از این کتاب نام برده است. (احمد منزوی)
ظاهراً دارای پنج «مقصد» است و هر مقصد دارای چندین «فصل»: مقصد ۱. در بیان آن که راه شناخت خدا کدام است؟؛ مقصد ۲. در بیان این که کارهای الله تعالی چگونه سبب شناختن خدا میشود؛ فصل و از جمله اسباب و آلاتی که آدمی در تکلم احتیاج به آنها دارد عضوهایی چند است (از مقصد دوم)؛ فصل و از جمله اسبابی که انسان در تکلم به آنها احتیاج دارد قوتی است که حرکت اعضا را به اراده انسان؛ فصل و از جمله اسباب تکلم احتیاج انسان به تکلم؛ فصل و از جمله اسباب تملک هوا است؛ فصل و از جمله اسباب تکلم این است که الله تعالی اعصاب بدن را مسخر انسان کرده است. سپس چند فصل است درباره راهزنان توحید، در شبهات: عبادت بر مخلوق ذهن، شرور و خیرات و ثنویت، عدم انفکاک صفات و خصوصیات اشیاء، جهل عوام به توحید حق، جهل بیشتر علماء به آن. اکثر عقلا راه خداشناسی و راه توحید را منحصر میدانند در طریق اثبات واجب و اثبات وحدت واجب و دفع شبهه متوجه این طریق و عدم توجه به صنع و تدبیر الهی. اشیاء عالم ذوات مختلف است و بنا بر مسأله توحید باید که جمیع اشیاء یک ذات باشد و این حکم مخالف عقل و مخالف رای حکماء است، اشیاء کثیر است و بنا بر مذهب توحید همه یکی باشند. در این جا میگوید که «این فقیر مدتی مضطرب بود تا این که به هدایت خدا مشکل را حل کرد»؛ فصل و از جمله اسباب تکلم میل و اراده است؛ فصل و از جمله حکمتهایی که متعلق است به شرور عالم این است که انسان چون مبتلا میشود به شری و مصاب میشود به ضرری رجوع میکند به الله تعالی و تضرع میکند؛ فصل و از جمله حکمتهایی که متعلق به شرور عالم است این است که شروری به آدمی میرسد متفطن میشود که خیرات و نعمتهایی که دارد سبب او از جانب او نیست از جانب الله تعالی است؛ فصل و از جمله اسباب تکلم این است که مشاعر و حواس انسان