estelāhāt-e sūfīyān
داعی شیرازی، نظام الدین محمود، ۸۱۰-۸۷۰ قمری
dā'ī-ye šīrāzī, nezām-od-dīn mahmūd (1408-1466)
رسالهای است در اصطلاحات صوفیه دارای ۱۲ «فصل»: ۱. عشق گویند و وجود مطلق گویند؛ ۲. اسماء دو قسم بود: اسماء الهی و اسماء کونی؛ ۳. وجود؛ ۴. باطن و قوه و غیب و امکان و خفا و کون و عدم؛ ۵. تجلی؛ ۶. وجود مطلق و ذات سازج و غیب هویت و حضرت لایقین و گنج مخفی را که هیچ اسم و رسم و حد نیست چون مقید به قید وحدت شود که گویند وحدت وجود یا وحدت دات؛ ۷. شئون ذاتی مقتضیات ذات؛ ۸ احکامی که به مقتضای اعیان علمیه ثابته در اعیان خارجیه وجود عام ظاهر میشود؛ ۹. ایشان چون در وجود مطلق سخن میگویند خود اسم و رسم نیست و چون در تجلیات وجود سخن میگویند نظر به مراتب میکنند...؛ ۱۰. باید دانست که آدمی که در این مرتبات از وجود یعنی ناقص و محتاج است اگر خواهد به آن مرتبه از وجود کامل و غیبت خود را نزدیک و آشنا گرداند...؛ ۱۱. اقطاب و افراد و اوتاد و ابدال و نقباء و نجباء؛ ۱۲. [رخ و زلف و ابرو و خط و خال و لعل و ...].
آغاز: سپاس بی قیاس احدی راست که وجود عالم و آدم از پرتو فیض اقدس مقدس بیاراست و درود نا معدود بر حضرت احمدی باد و بر آل و اصحاب و اتباع او الی یوم التناد و بعد این دوازده فصل است در بعضی از مصطلحات صوفیه موحده که از عابرات ایشان مفهوم گشته است
انجام: و نیز از اقوال صوفیه است که اذا انتهی السالک الی نهایه مراتبه انتفت هویته ... والی هذا اشار ... فی هذا الرباعی: آنرا که فنا شیوه و فقر آیین است ×× بیرون زسیاستگه کفر و دین است / رفت او زمیان همین خدا ماند خدا ×× و الفقر اذا تم هو الله این است
[فهرستواره منزوی ۸۵/۷ از داعی شیرازی دانسته است و البته سرآغازی که آورده کمی با آن متفاوت است ولی فصول آن تقریبا منطبق است]
۱. تهران؛ دانشگاه؛ شماره نسخه: ۱۰۸۴۱/۳۳
آغاز: برابر؛ انجام: بزم مجلس درویشان صاحب معرفت است. این فصول آخر شد و عبارت آن مشوش و بیترتیب واقع گشت زیرا که در مجلس بی هیچ نظر به کتابی این سخنان نوشتهاند پس از قبیل تصنیف نشمرند و عفو فرمایند و الله المرشد و الهادی و السلام علی من ابتع الهدی
خط: نسخ، کا: محمد هادی بن میرزا محمد قزوینی، تا: شعبان ۱۱۲۹ق؛ جلد: تیماج مشکی یکلا ضربی، با ترنج و سرترنج، عطف قهوهای بیاضی، درون قهوهای، ۵گ (۵۷ر-۶۱پ)، مختلف السطر (۹×۲۰)، اندازه: ۱۲×۲۴/۵سم [ف: ۲۰-۳۸۸]
۲. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۱۸۰۳/۳۶
آغاز و انجام: برابر در فهرست ناشناس آمده ولی منزوی در فهرستواره از داعی شیرازی دانسته است؛ خط: نسخ، بیکا، تا: ۱۲۶۷ق؛ کاغذ: شکری رنگ، جلد: تیماج قهوهای بدون مقوا، ۱۲ص (۳۷۶-۳۸۸)، ۱۷ سطر، قطع: رقعی، اندازه: ۱۱×۱۷/۵سم [ف: ۹-۳۱۴]
● اصطلاحات صوفیه / عرفان و تصوف / فارسی
estelāhāt-e sūfīye
؟ جامی، عبدالرحمن بن احمد، ۸۱۷-۸۹۸ قمری
jāmī, ‘abd-or-rahmān ebn-e ahmad (1415-1493)
رساله مختصری است در بیان معانی اصطلاحات عرفانی. این رساله نام ندارد و نام را با توجه به مطالبش برایش نهادیم. این رساله به ابوسعید ابوالخیر و عبدالرحمن جامی نسبت داده شده است. در بسیار از فهارس ناشناس آمده است. از تفسیر بحر الحقائق که تفسیر عرفانی است مطلبی نقل کرده است. برای نمونه: «ترسا و روحانی آن را گویند که از صفات ذمیمه اماره تبدیل یافته باشد. ترسا بچه وارد غیبی را گویند که از عالم معنی در دل سالک فرود آید. مست و شیدا اهل جذبه و اهل شوق را گویند. خمار و باده فروش پیر و مرشد را گویند».
آغاز: بدانکه بتخانه و بتکده و خمخانه و شرابخانه باطن عارف کامل را گویند که در او از معارف و حقایق و شرق الهی بسیار باشد و ترسا مرد روحانی را گویند که از صفات
انجام: ساقی و مطرب و ترهیب کننده و فیض رساننده اهل معنی را گویند. و الله اعلم.
[نسخههای منزوی ۱۰۳۵/۲ به احتمال از جامی دانسته؛ فهرستواره منزوی ۸۲/۷ از ابوسعید ابوالخیر دانسته و ۸۳/۷ از جامی دانسته]
۱. تهران؛ ملک؛ شماره نسخه: ۴۰۵۶/۴
آغاز و انجام: برابر
در فهرست بدون نام مؤلف است؛ خط: نستعلیق، بیکا، تا: ۹۴۰ق؛ کاغذ: ترمه، جلد: رویه میشن ضربی، ۱گ (۳۳ر-۳۳پ)، ۲۵ سطر، اندازه: ۱۵×۲۳سم [ف: ۷-۱۷۴]
۲. تهران؛ ادبیات؛ شماره نسخه: ۳۳۱/۶
در فهرست با عنوان «شرح شطحیات» و ناشناس؛ خط: نستعلیق، بیکا، تا: ۹۵۱-۹۱۸ق؛ ۱گ (۱۰۸ر-۱۰۸پ) [ف: ۳-۵۶]
تهران؛ دائرة المعارف؛ شماره نسخه: ۹۸/۶-عکسی
آغاز و انجام: برابر
اصل نسخه: همان نسخه بالا [عکسی: ۲-۲۸]
۳. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۳۴۵۷/۱۰۹
آغاز: برابر
در فهرست با عنوان «شرح اصطلاحات عرفا» و بدون نام مؤلف؛ خط: نسخ و نستعلیق، بیکا، تا: قرن ۱۱؛ ۲ص (۱۹۷-۱۹۸) [ف: ۱۰-۱۴۰۷]
۴. تهران؛ سپهسالار؛ شماره نسخه: ۶۵۵۳/۱۰