šayx-e tūsī, mohammad ebn-e hasan (996-1069)
متن مختصری است در اصول دین به صورت سؤال و جواب که به نامهای «مقدمة الکلام» و «الاعتقادات» نیز شناخته میشود و جز رساله «ثلاثون مسئلة فی معرفة الله» است. در نسبت آن به شیخ طوسی تردید است و برخی آن را همان «مقدمة الکلام» دانستهاند که در برخی از منابع آمده است در صورتی که چنین نیست و آن رساله جز این است و آن رساله فقط به توضیح اصطلاحات کلامی پرداخته است. او در ابتدای این رساله به تعریف ایمان پرداخته و بعد از تعریف، آن را دارای پنج «رکن» میداند (توحید، عدل، نبوت، امامت و معاد) که تصدیق با دلیل ــ نه با تقلید ــ آن را شرط ایمان تلقی کرده و پس از تعریف این پنج رکن با عبارت «الدلیل علی...» آن را مستدل کرده است که بیشترین دلایل به بحث توحید اختصاص دارد.
آغاز: بسمله حمدله و الصلاة و السلام علی خیر خلقه محمد و آله اجمعین اما بعد اذا سألک سائل و قال ما الایمان قل هو التصدیق بالله و بالرسول و بما جاء به النبی و الائمة علیهم السلام کل ذلک بالدلیل لا بالتقلید و هی مرکب و مرتب علی خمسة فصول من عرفها کان مؤمناً ... التوحید اثبات الصانع الواحد ... دلیل الوجود و الدلیل علی ان الله تعالی موجود
انجام: و الدلیل علی ان الامامة الجمعة ... و یجب ان یعتقد ان الله تعالی یعید الاجسام علی ما كانت علیه لایصال کل حق الى مستحقه لما ثبت من عدله و حکمته فثبت اعادة الاجسام. تمت
چاپ: با تحقیق استاد روضاتی، ضمن الرسائل العشر، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۰۳ق؛ به کوشش محمد رضا انصاری، میراث اسلامی ایران، دفتر هفتم، بر اساس نسخه شماره ۵۱۴ مرعشی و بدون نام مؤلف، ۱۳۷۷ش
[الذریعة ۸۸/۱۱ و ۳۵۶/۲۰ و ۳۶۴/۲۰، ۱۰۶/۱۸، ش ۸۹۹ با عنوان «رسالة فی الکلام»، ۹۱/۲۲؛ ریحانة الأدب ۳۲۷/۳؛ دیباچه چهار فرهنگنامه کلامی در یادنامه هزار شیخ طوس ص ۱۴۲؛ مقدمه تبیان طوسی ص اش۴۳؛ معجم التراث الکلامی ۲۳۱/۵-۲۳۲؛ کشف الحجب ۵۲۱، معجم المؤلفین ۱۳۷/۳؛ اعیان الشیعة ۹۲/۴؛ دنا ۱۱/۲-۱۲ (در آن جا نسخههای دو کتاب کلامی شیخ طوسی به هم آمیخته معرفی شده است)؛ گنجینه بهارستان ۴۱/۱-۴۹؛ نشریه نسخههای خطی ۸۴۵/۱۱ (که نادرست از آن شیخ مفید دانسته شده است)؛ نسخهای از این کتاب در ملی تهران ۱۵۸/۱۵-۱۵۹ با نام کتاب الدلائل به نادرست از حسن بن محمدخوانساری نسبت داده شده است؛ مرعشی ۱۱۹/۲ که نسخهای از این رساله را با عنوان «اصول دین» معرفی نموده ولی مؤلف را ذکر نکرده است؛ مرعشی ۲۸۷/۱، ش ۲۵/۲۶ با عنوان «اصول الدین»؛ شیخ محسن بن محمد رفیع رشتی اصفهانی (قرن ۱۳هـ) با افزودن نام خود بر بالای یکی از نسخههای کتاب در مرعشی ۳۷۵/۸ آن را به نام غوث الانام از تألیفات خود معرفی کرده است]
شرح و حواشی:
۱- شرح اصول الدین؛ حسینی خلخالی، عزیزالله بن عنایت الله (- ۱۰)
۱. قم؛ مرکز احیاء؛ شماره نسخه: ۴۰۳/۱
آغاز: الحمد لله حق حمده والصلاة علی خیر خلقه محمد و آله الطاهرین، سالتم ایدکم الله املاء مقدمة
نسخه اصل: کتابخانه موزه بریتانیا، لندن ش ۱۰۹۶۸؛ خط: نسخ، کا: علی بن حسن بن رضی علوی حسینی، تا: ۱ ذیحجه ۷۱۶ق؛ مصحح، محشی؛ ۳۲ص (۱-۳۲) [عکسی ف: ۲-۷]
۲. تهران؛ دانشگاه؛ شماره نسخه: ۸۲۲۱/۲
خط: نسخ، کا: بهاء دین پسر بهاء دین حسینی، تا: قرن ۹؛ کاغذ: سمرقندی، جلد: تیماج مشکی ضربی مقوایی، ابعاد متن: ۸×۱۲، قطع: ربعی، اندازه: ۱۲×۱۷/۵سم [ف: ۱۷-۶۰]
۳. قم؛ مرکز احیاء؛ شماره نسخه: ۳۲۷۴/۱
آغاز و انجام: برابر
خط: نسخ، بیکا، تا: قرن ۹؛ مصحح، محشی؛ تملک: «حسین بن عبدالصمد ... » که کتاب را به فرزندش به سال ۱۰۵۶ هبه نموده، تملکی پاک شده به تاریخ شوال ۱۰۵۶؛ مهر: کتابخانه مجدالدین؛ ۵گ (۱پ-۵ر)، ۱۲ سطر، اندازه: ۱۲/۵×۱۸سم [محدث ارموی مخ: ۱-۱۵۰]
۴. قم؛ مرعشی؛ شماره نسخه: ۱۲۰۱۲/۹
آغاز و انجام: برابر
خط: نسخ خوش، کا: شمس الدین فرزند نصیر، بالوکلاتی، تا: ۸۸۲ق؛ مصحح؛ کاغذ: شرقی، جلد: تیماج مشکی ضربی مجدول با شمسه، ۶گ (۱۴۹-۱۵۴)، ۱۵ سطر (۵×۱۲)، اندازه: ۹×۱۸/۵سم [ف: ۳۰-۳۶۴]
۵. مشهد؛ گوهرشاد؛ شماره نسخه: ۱۱۱۰/۵
آغاز و انجام: برابر
نام مؤلف در فهرست نیامده است که به قرینه آغاز نسخه تعیین گردید؛ خط: نستعلیق، بیکا، تا: اواخر شوال ۸۸۵ق؛ کاغذ: هندی، جلد: مقوا عطف پارچه مشکی، ۴گ (۳۸-۴۱)، ۱۳ سطر (۸×۱۲)، اندازه: ۱۲×۱۷سم [ف: ۳-۱۵۴۰]
۶. قم؛ مرکز احیاء؛ شماره نسخه: ۳۴۴۶/۴
خط: نستعلیق، کا: عبدالعزیز بن عبدالعلی بن علی، تا: ۸۸۸ق؛ مصحح؛ ۴گ (۴۹پ-۵۲پ)، ۱۵ سطر، اندازه: ۱۰×۱۷سم [محدث ارموی مخ: ۱-۱۵۰]
۷. تهران؛ الهیات؛ شماره نسخه: ۱۶۸/۵
در سی مسأله اعتقادی و کلامی؛ خط: نسخ، بیکا، تا: قرن ۱۰؛ کاغذ: فرنگی، جلد: تیماج ضربی مقوایی، ۳گ (۱۳۱پ-۱۳۳ر)، ۱۱ سطر (۱۱/۵×۱۹)، اندازه: ۱۴×۲۱سم [ف: -۲۵۱]
۸. تهران؛ دانشگاه؛ شماره نسخه: ۷۶۹۳/۸
آغاز و انجام: برابر
خط: نسخ، کا: حسام الدین بن مولانا حسین کلاری استرآبادی، تا: آغاز ربیع الثانی ۹۰۵ق؛ کاغذ: سمرقندی، جلد: تیماج تریاکی ضربی، ۳گ (۷۰پ-۷۲ر)، ۱۵ سطر (۸×۱۰/۵)، اندازه: ۱۲×۱۷سم [ف: ۱۶-۶۷۳]