ادیب اریب و لبیب عریب لازم است زیرا که تعلم لغت عرب کلید همه علمها است و عمده کتابها و جمیع علوم بلفظ عربی است پس طالب هر علمی محتاج بدانستن معانی الفاظ عربیه است و آن کتاب در حقیقت منتخب از قاموس است که معانی الفاظ متداوله و آیات قرآنیه در ضمن اشباه و نظائر ذکر میشود
چاپ: استانه، ۱۲۸۶ق.
[الذریعه ۳۰۵/۲۳]
شرح و حواشی:
۱- شرح میزان الادب = عجالة البيان؛ فاضل تاشکندی، محمد
۱. مشهد؛ شیخ علی حیدر؛ شماره نسخه: ۱۴۴۱/۸
آغاز: الحمدالله رب العالمین و الصلاة و السلام علی خیر خلقه و حبیبه و نجیبه؛ انجام: مسکنة مشورة، صفت مشبهة محرم کسی که نکاح او حرام مؤبد ...
خط: نسخ، کا: رضی بن رضا بن محمد علی حسینی قزوینی خیابانی حیدری، تا: با تاریخ ۱۲۹۴ق؛ افتادگی: انجام؛ ۱۶گ (۹۶پ-۱۱۱پ)، اندازه: ۱۰/۵×۱۶/۵سم [مؤید: ۳-۳۵۵]
۲. تهران؛ دانشگاه؛ شماره نسخه: ۳۲۵۱/۱
آغاز: برابر؛ انجام: و بعد ضم کنی اشباع را مثلا و السلام (تمام شد کتاب المسمى بالميزان الادب و السلام مورخه یوم جمعه غره صفر المظفر در شب شنبه ۱۳۰۴)
خط: نستعلیق، بیکا، تا: جمعه ۱ صفر ۱۳۰۴ق؛ ۱۳۹گ (۱-۱۳۹)، ۱۷سطر (۱۰×۱۴)، اندازه: ۱۷×۲۲سم [ف: ۱۱-۲۲۰۷]
۳. قم؛ مرکز احیاء؛ شماره نسخه: ۴۴۰۷/۲
آغاز: برابر؛ انجام: زیرا که هر شعر فردا فردا باید اجراء قواعد شود بلی ذکر نمودن مبنی بر اعتماد ما سبق است باب دوم از میزان الادب در شواهد اشعار سیوطی است
تذکر: نام مؤلف به استناد نسخه ملی ش ۳۷۱۷/۳ ذکر شد؛ خط: نستعلیق، کا: سید قوام بن محمد سیاهکل دری، تا: جمعه ۱۴ محرم ۱۳۰۶ق، جا: قزوین مدرسه التفاتيه؛ مجدول؛ جلد: مقوایی، ۵۱گ، ۱۶سطر، اندازه: ۱۷×۲۱/۵سم [محدث ارموی مخ]
۴. مشهد؛ رضوی؛ شماره نسخه: ۲۹۰۴۴
آغاز: برابر؛ انجام: شواهد مختصات الاسم و الفعل الام على لو و ان كنت عالما قد تمت.
خط: نستعلیق خفی، بیکا، تا: ۱۳۱۲ق؛ جلد: تیماج مذهب، قطع: وزیری[رایانه]
۵. مشهد؛ گوهرشاد؛ شماره نسخه: ۴۳۶
آغاز: برابر؛ انجام: ای كان وحينا الى رجل عجبا للناس و امثال ذلك.
تذکر: نام مؤلف با تطبیق آغاز نسخه تعیین شد؛ خط: نسخ، کا: علی بن عبدالباقی حسینی الیامچشمه، تا: شوال ۱۳۲۱ق؛ باب دوم را کاتب به آخر نرسانده است؛ جلد: مقوا پارچهای، ۱۳۵گ، ۱۹-۱۷ سطر (۱۱×۱۵/۵)، اندازه: ۱۷/۵×۲۲/۵سم [ف: ۲-۵۴۲]
۶. تهران؛ ملی؛ شماره نسخه: ۳۷۱۷/۳
آغاز: برابر؛ انجام: الهوی اسم جمع مثل نساء، عصا به گروه اللهم العن عصابه التی جاهدت.
خط: نستعلیق، بیکا، بیتا؛ افتادگی: انجام؛ مصحح؛ ۷ص(۵۹-۶۵)، ۲۱و۲۳سطر (۱۲×۱۶/۵)، اندازه: ۱۶×۲۱سم [ف: ۱۶-۳۲۵]
● میزان الادب فی قواعد الفاظ العرب / ادبیات / فارسی
mīzān-ol adab fī qavā‘ed-e alfāz-el ‘arab
خادم، جواد، قرن ۱۴ قمری
xādem, javād(- 20c)
تاریخ تألیف: ربیع الثانی ۱۳۰۷ق
رساله مختصری است درقواعدی دستوری که حفظ آن برای نویسندگان و گویندگان لازم وضروری است. مؤلف این قواعد را از قاموس اللغه استخراج نموده است. در دو بحث: ۱. در مشترکات الفاظ عرب و برخی از قواعد، ۲. در شرح شواهد سیوطی«البهجة المرضية» که ترتیب ابواب اصل گزارش شده و مجموعاً سیصد و چهارده شاهد میباشد.این کتاب را مؤلف بجهت فرزندش به تاریخ ربیع الثانی ۱۳۰۷ تألیف کرده است.همان که برخی از عصام الدین اسفراینی و برخی از میرزا یحیی قزوینی دانستهاند.
آغاز: الحمد لله و صلی الله علی محمد و آله این کتاب موسوم است بمیزان الادب فی قواعد الفاظ العرب که حفظ و رعایت آن بر هر ادیب اریب و لبیب عریب لازم است و مشتمل بر دو مبحث است اول در مشترکات الفاظ عرب و برخی قواعد و مبحث دویم در شرح شواهد اشعار سیوطی است
۱. تهران؛ عبدالعظیم؛ شماره نسخه: ۶۰۵/۳
آغاز: برابر؛ انجام: مقصود دستور العمل بود به جهت طلاب در فهم کلام عرب ... سیصد و چهارده بیت شرح شده از خدا اجر و مزد میطلبم و الحمد لله اولاً و آخراً و السلام.
خط: نستعلیق، کاتب = مؤلف، تا: قرن ۱۴؛ مصحح؛ ۱۳۲گ (۳۰پ-۱۶۱پ)، ۲۲سطر، اندازه: ۱۸×۲۲/۵سم [ف: ۲-۶۳۸]
۲. قم؛ مرعشی؛ شماره نسخه: ۱۴۸۲
آغاز: برابر؛ انجام: قاعده دیگر آنکه او تار را ساقط کنی مثل تسعه و سبعه و خمسه و ثلاثه و واحد و بعد ضم کنی اشفاع را مثلا.
خط: نستعلیق، کاتب = مؤلف، بیتا؛ جلد: مقوایی، ۵۴گ، ۱۸سطر، اندازه: ۱۸×۲۲/۵سم [ف: ۴-۲۷۳]
۳. قم؛ گلپایگانی؛ شماره نسخه: ۲۷۴۹/۹-۱۴/۱۹۹
آغاز: الحمدلله الذی جعل التعليم وسيلة المعرفة والصلوة والسلام على خير خلقه محمد وآله البررة سيما ابن عمه ووصيه الذى هو قاتل الكفره ولعنته الله على اعدائهم اجمعين وبعد بدانکه این رسالهای است موسوم به؛ انجام: ترک تکلیف میرسد به وجود ×× درنزد عاصی عاجز. ترک امر دویم بود جایز.