۱۹۲۸م
[اعلام ۱: ۴۱۰؛ ریحانة الادب ۵: ۱۱۰؛ فهرست ابن ندیم ۴۲۱؛ تاریخ التراث العربی ۴: ۳۰۹؛ دنا ۸۰۹/۱: در دنا بین رسالههای مختلف اسطقس اختلاط پدید آمده است.]
شرح و حواشی:
۱- تفسیر کتاب اسطقس = التفسير الاول = التفصيل الاول = غرض الاغراض؛ جابر بن حیان (۱۲۰-۱۹۸)
۱. تهران؛ دائرة المعارف؛ شماره نسخه: ۱۹۸۸/۱۶-عکسی
آغاز: برابر؛ انجام: و لادخول فی هذه الصنعة الا فی قول من لاعلم له و لاکثیر افعال فیها و ذلك
خط: نستعلیق پخته، بیکا، تا: ۱۰۵۴ق؛ افتادگی: انجام؛ ۶ص (۱۷۴-۱۶۹) [ف: ۱ - ۲۴]
۲. قم؛ مرعشی؛ شماره نسخه: ۱۲۶۳۲/۱۸
آغاز: اما بعد، قول الحكماء فی وصف هذا الحجر و اجماعهم علی نعته اذ قالو الحجر نار فی طبیعته؛ انجام: و ليس كذلك لاجل الغوامض التى اعترضتها فاحالتها و فى هذه الجملة كفاية لهذه المقدار من تعرف اصول الصناعة.
خط: نسخ ریز، کا: بهائی بن احمد عاملی (کاظمی)، تا: اواخر قرن ۱۲ یا اوایل قرن ۱۳ق؛ کاغذ: فرنگی، ۲گ (۵۱-۵۲)، جمعاً ۵۲ سطر، اندازه: ۸×۱۰سم [ف: ۳۲ - ۷۳]
۳. تهران؛ ملک؛ شماره نسخه: ۶۲۰۶/۲۳
آغاز و انجام: برابر
خط: نسخ، بیکا، تا: قرن ۱۳؛ تملک: شیخ سلیمان در ۱۳۴۰؛ کاغذ: فرنگی، جلد: میشن قهوهای، ۷ص (۳۷۸-۳۸۴)، ۲۳ سطر، اندازه: ۱۸×۲۹سم [ف: ۹ - ۲۶۱]
۴. تهران؛ دانشگاه؛ شماره نسخه: ۴۹۱/۳
آغاز و انجام: برابر
خط: نسخ، بیکا، بیتا؛ جا: حیدرآباد؛ ۵گ (۵۰پ-۵۴ر). [ف: ۴ - ۱۰۲۱]
۵. قم؛ گلپایگانی؛ شماره نسخه: ۳۹۰/۴-۳/۱۰
آغاز: بسمله قول الحكماء فی وصف هذا الحجر و جماعة علی لغته اذ قالوا الحجر نار فی طبيعة الماء؛ انجام: لاجل العوارض التی اعترضها فاحالتها وفى هذه الجمله كفاية لهذه المقدار من تعرف اصول الصناعه
خط: نسخ، بیکا، بیتا؛ مصحح؛ جلد: تیماج زیتونی ضربی ترنج با سر مجدول، ۲گ، ۲۷ سطر، اندازه: ۲۱×۳۰/۵سم [ف: ۱ - ۳۵۸]
۶. قم؛ گلپایگانی؛ شماره نسخه: ۶۶۹۴/۱۵/۱-۳۴/۶۴
آغاز: برابر
خط: شکسته، نستعلیق، بیکا، بیتا؛ مصحح؛ جلد: تیماج قهوهای مجدول با ترنج و سرترنج، ۱۶سطر، اندازه: ۱۴×۲۱سم [ف: ۱ - ۳۵۸]
● اسطقس الاس الثانى = اسطقس الاس على رأى الديانة / كيميا / عربی
usṭuqus-ul uss aṯ-ṯānī = usṭuqus-ul uss ‘alā ra’y-id dīyāna
جابر بن حیان، ۱۲۰ - ۱۹۸ ؟ قمری
jāber ebn-e hayyān (739 - 814)
کتاب اسطقس دوم جابر است مطابق با رأی دیانت. وی در این اسطقس میگوید که سقراط، ارسطو و جالینوس اسطقس را به چه معنا کردهاند. سپس میگوید که گروهی صنعت را از وحی الهی دانستهاند. در اینجا آیههایی را به عنوان شاهد میآورد و از سخنان دانشمندان درباره اکسیر نقل قول کرده است. جابر میگوید که با نماز و نیاز و تنهایی و بیابانگردی و قربانی و رفتن به هیکلها و روزه همیشگی میتوان بدین هنر رسید و پیامبر (ص) و حضرت علی (ع) بدان آگاه بودهاند. جابر در آن از «کتاب المنی» که از کتابهای «المائة و الاثنی عشر» است و از «المائة و الاربعین الفلسفية الموازينية» یاد میکند.
آغاز: بسمله. قال جابر. اما بعد فقد سبق لنا قبل كتاب هذا كتاب فى هذا المعنى على راى الفلاسفة و الذى دعانا الى الفعل
انجام: و اذ قد بينا الى هذه الغاية و بينا بما آتيناه كما رايتم، فليكن الان آخر هذا الكتاب انشاءالله تعالى و لا حول و لا قوة الا بالله العلى العظيم. تم كتاب اسطقس الاس على راى الديانة و هو الثانى. والحمدلله وحده. و يتلوه الثالث على راى اهل الصناعة. بعون الله و منه.
چاپ: با عنوان «مجموعة احد عشر كتاباً في علم الاكسير»، بمبئی، ۱۸۹۲م، سنگی؛ پاریس، مطبعة فول غایتینة، ۵۴ص، ۱۹۲۸م
[اعلام ۱: ۴۱۰؛ ریحانة الادب ۵: ۱۱۰؛ فهرست ابن ندیم ۴۲۱؛ تاریخ التراث العربی ۴: ۳۰۹؛ دنا ۸۰۹/۱: در دنا بین رسالههای مختلف اسطقس اختلاط پدید آمده است.]
۱. قم؛ مرعشی؛ شماره نسخه: ۱۲۶۳۲/۱۹
آغاز: اما بعد، قول الحكماء في وصف هذا الحجر و اجماعهم على نعته اذ قالو الحجر نار فی طبیعته؛ انجام: فاعرف الآن منزلة هذه الفصول من كتبنا و ترتيبها لتدرك الحق و تنال البغية و اركب ای الآراء شئت و اردت منها.
خط: نسخ ریز، کا: بهائی بن احمد عاملی (کاظمی)، تا: اواخر قرن ۱۲ یا اوایل قرن ۱۳ق؛ کاغذ: فرنگی، ۱گ (۵۲)، ۵۰سطر، اندازه: ۸/۵×۱۱سم [ف: ۳۲ - ۷۳]
۲. تهران؛ ملک؛ شماره نسخه: ۶۲۰۶/۲۴
آغاز و انجام: برابر
خط: نسخ، بیکا، تا: قرن ۱۳؛ کاغذ: فرنگی، جلد: میشن قهوهای، ۸ص (۳۸۴-۳۹۱)، ۲۳سطر، اندازه: ۱۸×۲۹سم [ف: ۹ - ۲۶۱]
۳. تهران؛ دانشگاه؛ شماره نسخه: ۴۹۱/۴
آغاز و انجام: برابر