بن میر محمد هادی، تا: ۱۱۴۳ق [رایانه]
۴. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۵۲۱/۶
بیکا، بیتا [ف: ۲ - ۳۰۶]
● الاسطقسات علی رأی بقراط (جوامع) = جوامع کتاب الاسطقسات علی رأی بقراط / طب / عربی
al-usṭuqussāt ‘alā ra’y-i buqrāṭ (jawāmi‘)
جالینوس، ۱۲۹ - ۱۹۹ میلادی
jālīnūs (129 - 199)
مترجم: ابن زرعه، عیسی بن اسحاق ۳۷۱ - ۴۴۸ قمری
وابسته به: الاسطقسات علی رأی بقراط = شرح القول فی الاسطقسات علی رأی بقراط؛ جالینوس (۱۲۹-۱۹۹)
یک مقاله است در ۶۱ فصل. ابن ندیم این کتاب را در شمار جوامع اسکندرانی (شانزده کتاب) یاد کرده و در شمار شروح جالینوس بر آثار بقراط نیز اثری بدین نام یاد شده است. اما همانگونه که ابن ابی اصیبعه تصریح کرده و از مطالعه کتاب نیز استفاده میشود، جالینوس اسطقسات را در تفسیر رای بقراط نوشته است. بنا به نوشتهای کهن در پشت برگ اول اسطقسات در نسخه حاضر این کتاب را انقلاوس اسکندرانی در شمار جوامع درآورده و حنین آن را به سریانی ترجمه کرده و عیسی بن اسحاق بن ابی زرعه آن را از سریانی به عربی ترجمه و تکمیل کرده است.
نکته ای دیگر که در نسخه حاضر بدان بر میخوریم آن است که اسطقسات به ضمیمه کتاب «امزجه و قوی الطبیعی» و کتاب «التشریح» (تشریح در ۵ مقاله) در این دفتر با عنوان «جزء دوم از جوامع اسکندرانی» یاد شده که اینگونه تقسیم جوامع در مدارک و نسخههای دیگر دیده نمیشود. متن نوشته مزبور این است: «الجزء الثانی من جوامع الاسکندرانیین لکتاب جالینوس الستة عشر المنسوبه الی انقلاووس الاسکندرانی اصلاح عیسی بن اسحاق بن ابی زرعه جمیعها من السریانی و نقل ماشذ و نقص منها و استخراجه معانی فصولها و ثمرة معانیها و يتضمن هذا الجزء کتاب الاسطقسات، کتاب الامزجه، کتاب القوی الطبیعیه و کتاب التشریح». نکته دیگر که از این نوشته فهمیده میشود، اشاره به تصرفات و اضافات ابن ابی زرعه است در ترجمه این کتابها از سریانی. ابن ابی اصیبعه این پنج کتاب را هر یک جداگانه با ذکر اغراض جالینوس در آنها و تعداد مقالات آنها یاد کرده و در نسخه حاضر فهرست کامل مقالات و فصول و مطالب آنها نخست یکجا (پیش از آغاز اسطقسات) و در پایان فهرست کتاب اسطقات چنین آمده: «تمت فصول و ثمرة جوامع کتاب الاسطقسات».
آغاز: جوامع الاسکندرانیین لکتاب جالینوس فی الاسطقسات علی رای بقراط قال اجناس الاسطقسات ثلثه
تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۶۰۳۷/۴
آغاز: جوامع الاسكندرانيين لكتاب جالينوس فی الاسطقسات على رای بقراط قال اجناس الاسطقسات ثلثه، فمنها اسطقسات بعيدة نعم الاجسام المركبة؛ انجام: الذى الدواء مخصوص به خلطا آخر ليس ذلك الدواء مخصوصا به و اسهلته. تمت جوامع الاسكندرانيين لكتاب جالينوس فی الاسطقسات و الحمد لله و لی الحمد و مستحقه
خط: نستعلیق، بیکا، تا: قرن ۱۰؛ ابتدا ده برگ (۹۵پ-۱۰۴ر) فهرست مطالب کتاب الاسطقسات آمده است و متن از ۱۰۴پ شروع میشود؛ کاغذ: دولت آبادی ضخیم آهار مهره، جلد: تیماج قهوهای با ترنج، ۲۱گ (۹۵پ-۱۱۵پ)، ۲۱ سطر، قطع: خشتی، اندازه: ۱۹×۲۵/۵سم [ف: ۱۹ - ۲۳]
● اسطقس الاس الاول = اسطقس الاس علی رأی الفلاسفة / کیمیا / عربی
usṭuqus-ul uss al-awwal = usṭuqus-ul uss ‘alā ra’y-il falāsifa
جابر بن حیان، ۱۲۰ - ۱۹۸ ؟ قمری
jāber ebn-e hayyān (739 - 814)
اسطقس، معرب کلمهای یونانی است و به معنی ماده و اصل هر چیزی است. جابر رأیها و اندیشههای مردم درباره اسطقس را به سه گونه تقسیم میکند: برهانی عقلی، دینی (که از همه برتر است)، جدلی اقناعی. در کتاب اسطقس اول به نخستین گونه رأی (رأی اهل فلسفه)، در دومی به دومین گونه (رأی دیانت) و در سومی به سومین گونه (رأی اهل صنعت) میپردازد. همچنین وی بخشی از این کتاب را که در اثناء ترک شده بود در پایان بهصورت شرح و ذیل بر اسطقس سوم آورده است. علاوه بر این دو گزارش و شرح نیز از او بر اسطقس اول و سوم موجود است.
رساله حاضر اسطقس اول اوست که مطابق با رأی فلاسفه است. در این رساله وی از فلزهای کیمیایی سخن میگوید و بیان میکند که «چیزها همه به اسطقس برمیگردند و در اینجا هم ما میخواهیم «سنگ فیلسوفان» (حجر الفلاسفه) را که ریشه این هنر است بشناسیم، از این روی آن را اسطقس نامیدهایم». در آن از «اصحاب برانین اولین» و «اصحاب نبات» یاد شده است.
آغاز: کتاب الاسطقس الاول. بسمله، قال جابر بن حیان ان الله تعالی بعزته و اختراعه للاشياء بقدرته و سماها ببديع حکمته و اظهار آثارها بلطيف صنعته، ابدع خلق الانسان بغريب خلقته
انجام: فمن اراد التوسع فی ذلك فليقرأ ما لنا فيها على ما رتبناه فی الفهرست. تم كتاب الاسطقس المؤلف على رأى الفلاسفة. و الحمد لله رب العالمين.
چاپ: با عنوان «مجموعة احد عشر كتاباً فی علم الاكسير»، بمبئی، ۱۸۹۲م، سنگی؛ پاریس، مطبعة فول غايتينة، ۵۴ص،