● الاسطرلاب / اسطرلاب / فارسی
al-usṭurlāb
کاشی، جمشید بن مسعود، - ۸۴۱ ؟ قمری
kāšī, jamšīd ebn-e mas‘ūd (- 1438)
رسالهای است در یک «مقدمه» و پانزده «فصل»: مقدمه در اجزاء اسطرلاب علاقه؛ فصل ۱. ...؛ ۲. رسم دائره مدار راس الجدی؛ ۳. رسم دائرة البروج بر عنکبوت؛ ۴. قسمت دایره؛ ۵. شطایاء کواکب؛ ۶. حرق عنکبوت؛ ۷. رسم دایره؛ ۸ رسم دوایر مقنطرات؛ ۹. رسم دوایر ساعات؛ ۱۰. رسم دوایر سموت؛ ۱۱. اعمال ظهر اسطرلاب؛ ۱۲. ترکیب؛ ۱۳. عمل اسطرلاب جنوبی؛ ۱۴. رسم خطوط ساعات؛ ۱۵. رسم دوایری که از آن معلوم شود.
آغاز: آفرین آفریننده چرخ بر این نظام که علم ساکنان مرکز زمین بر اوضاع و هیئت این بعضی بتخمین و بیشتر بیقین مطلع شود و از آینه مثالی از آن بمقدار
انجام: و اگر جدول ظل اقدام باشد هفت یا چهارده برافزایند و صورت استخراج دایره وقت عصر این است والله اعلم بالصواب
[دنا ۷۹۷/۱ (۲ نسخه)؛ فهرستواره منزوی ۲۸۰۳/۴]
۱. مشهد؛ رضوی؛ شماره نسخه: ۵۳۱۱/۱
آغاز و انجام: برابر
خط: نسخ جلی، بیکا، تا: ۱۰۲۰ق؛ بهدنبال آن سه جدول در دو صفحه و نیم؛ جلد: تیماج یشمی یکلا، ۶۱ص (۱-۶۱)، ۱۳ سطر (۹/۲×۱۲/۸)، اندازه: ۱۵/۱×۲۰/۲سم [ف: ۸ - ۳۹۳]
۲. مشهد؛ الهیات؛ شماره نسخه: ۶۸۹/۱
آغاز و انجام: برابر
خط: نستعلیق، بیکا، تا: دوشنبه ۲ صفر ۱۳۰۶ق؛ دارای رموز و اشکال؛ کاغذ: فرنگی خطدار و اصفهانی، جلد: تیماج عنابی، ۱۶گ، ۱۶ و ۱۷ سطر (۸×۱۴)، اندازه: ۱۵×۲۲/۵سم [ف: ۱ - ۴۶۸]
● الاسطرلاب = منظومه در معرفت اسطرلاب / شعر، اسطرلاب / فارسی
al-ostorlāb = mnz. dar ma‘refat-e ostorlāb
بخاری، حمید
boxārī, hamīd
منظومهای نزدیک به ۳۲۰ بیت در اختران شمالی و جنوبی، مدارات، انواع اسطرلاب، ارتفاعات، بیرون آوردن طالع سال، بیرون آوردن وقت تحویل سال. تعداد ابیات در نسخهها یکسان نیست.
آغاز: برگشایم زبان به نام خدای ×× خالق ذوالجلال راهنمای / مبدع عرش و ارض و لوح و قلم ×× رازق بی ملال و مثل و ندم
انجام: از حمید بخاری این تعلیم ×× یادگار است در همه اقلیم / هرچه دانست ازین عمل بنهفت ×× این عمل را کسی بنظم نگفت / نظم این علم هرکه میخواند ×× عمل و علم هر دو میداند / تا همی خلق روزگار بود ×× از من این نسخه یادگار بود
[دنا ۷۹۷/۱ (۳ نسخه)؛ فهرستواره منزوی ۲۷۹۸/۴]
۱. تهران؛ ملک؛ شماره نسخه: ۶۳۵۸
آغاز و انجام: برابر
خط: نستعلیق، بیکا، تا: قرن ۹؛ کاغذ: کاغذ خطایی، جلد: میشن سبز تازه، ۱۲گ، ۱۵ سطر، اندازه: ۱۴/۶×۱۶/۷سم [ف: ۲ - ۲۶]
۲. تهران؛ ملک؛ شماره نسخه: ۳۱۵۶/۳
آغاز: نام اصطرلاب / ابتدا از نشان اصطرلاب ×× اصل او را بیان کنم بصواب / اصطر از لفظ مردم یونان ×× به معانی ترازوست بدان.؛ انجام: برابر
خط: میان نسخ و نستعلیق، بیکا، تا: قرن ۹ و ۱۰؛ کاغذ: ترمه، جلد: میشن سیاه، ۱۰گ (۶۴ر-۷۳پ)، ۱۵ سطر، اندازه: ۱۲×۱۷سم [ف: ۶ - ۲۴۹]
۳. مشهد؛ گوهرشاد؛ شماره نسخه: ۹۶۳/۵
آغاز و انجام: برابر
در فهرست ناشناس؛ خط: نستعلیق، بیکا، تا: قرن ۱۱؛ دارای جداول نجومی؛ مهر: حاج سید سعید؛ کاغذ: هندی، جلد: تیماج قهوهای، ۱۱گ (۱۱۰-۱۲۰)، ۱۷ سطر (۵/۵×۱۳/۵)، اندازه: ۱۰×۱۹سم [ف: ۳ - ۱۳۲۰]
۴. مشهد؛ الهیات؛ شماره نسخه: ۶۷۴/۱۲
بیکا، بیتا؛ افتادگی: انجام؛ ۷گ [ف: ۱ - ۴۸۵]
تهران؛ دانشگاه؛ شماره نسخه: ۳۹۰۰/۹-ف
نسخه اصل: همان نسخه بالا [فیلمها-ف: ۲ - ۲۷۷]
● الاسطرلاب / اسطرلاب / فارسی
al-usṭurlāb
تبریزی، ابواسحاق بن عبدالله، ق۹ قمری
tabrīzī, ābūeshāq ebn-e ‘abd-ol-lāh (- 15c)
اهدا به: شمس الدین محمد بن امیر کبیر ملقب به امیر چقماق
نویسنده پس از شرحی درباره شمس الدوله محمد میگوید: «مدتی در آن فکر بودم که کتابی در معرفت اسطرلاب نویسم جامع سه مرتبه: اول: در معرفت ارقام و خطوط اسطرلاب و به کار بردش در تحصیل زمان در هر مکان که به منزله معرفت رقوم تقویم است؛ دوم: صفت آن که به مثابه استخراج تقویم است از زیج و وضع آن؛ سوم: اطلاع بر کیفیت مطابقه آن اوضاع با هیئت افلاک که به مکانت علم رصد و پرداختن زیجات است. از این طبقات سه گانه طبقه سوم واجد اکثر مسائل ریاضی و در نهایت غموضت و اشکال است که اغلب دانشواران این فن از پرداختن به آن ضنت کردهاند و به اشاره گذاشتهاند ولی من بر آن رفتم که آن را روشن کنم. حاصل کارم این