asadī, ‘al ebn-e ahmad(- 1073)
برای: اردشیر بن دیلمیار نجمی (شاگرد مؤلف)
واژهنامه مهمی است فارسی به فارسی که درآن شواهد شعری زیادی را با نام شاعران آنها ذکر میکند. پس از او در این فرهنگ دست برده شده و واژههایی افزوده شده است.
آغاز: بسمله و به العون، سپاس و ستایش خدای دانا و توانا را که جهان آفرید و جانوران را پدید گرداند و صورتهای مختلف و درود او بر پیغامبر ... اما پس از آن بدانک این کتاب پارسی که بروزگار
چاپ: در فهرست مشار (ص۱۳۴۰)از دو چاپ گوتینگن و تهران آن یاد شده و بار سوم هم درتهران به چاپ رسیده است
[نسخههای منزوی ۱۹۵۱/۳ - ۱۹۵۲؛ الذریعة ۱۹۱/۱۶-۱۹۲؛ مقدمه لغت نامه ص ۱۷۹ و ۱۸۶]
شرح و حواشی:
۱- لغت فرس (منتخب)
۱. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۱۴۵۹۰/۱۳۴
آغاز: بدانک فخر مردم بر جانوران دیگر سخن گفتن است ...
خط: نسخ، کا: ابوالمجد تبریزی، تا: یکشنبه ۲۲ جمادی الثانی ۷۲۱ق، درآ؛ جلد: تیماج، ۱۰ص (۶۱۳-۶۲۲)، ۴۱سطر، اندازه: ۱۹×۳۲سم [ف: ۴۱-۹۸]
۲. قم؛ مرکز احیاء؛ شماره نسخه: ۱۲۴۵
آغاز: الحمد لله رب العالمین ... ابتدا این کتاب بر حروف تهجی نهاده شد اما چند حروف هست که لغت در آن نیست
نسخه اصل: کتابخانه واتیکان - رم ۲۲ کتب فارسی؛ خط: نسخ، کا: عبد الرحمن بن حسن بن عبدالرحیم بن احمد بن ظهیر، تا: پنجشنبه ۹ محرم ۷۳۳ق؛ تملک: عبید الله بن محمود گرگین؛ ۱۴۳ص[عکسی ف: ۴-۷۱]
تهران؛ مینوی؛ شماره نسخه: ۱۸/۱ بخش ۲
نسخه اصل: همان نسخه بالا [ف: -۶۵]
۳. تبریز؛ ملی؛ شماره نسخه: ۳۶۳۹/۲
آغاز: برابر؛ انجام: خیزی رواق بود.روزیش خطر کردم و نانش بشکستم ×× بشکست مرا دست و برون کردن زخیزی هم منجیک گوید درین باب: بباغ تا گلها سر ز کنگره برزد ×× ز رشک خیزی خیزان همی شود صحرا ...
خط: نسخ، کا: سبط حسام الدین الدین حافظ ملقب به نظام، تا: ۷۶۶ق؛ پشت برگ اول با آب طلا و شنگرف کتابرا به نام «مشکلات پارسی دری» نامیدهاند و بعد در پائین و در وسط دو دایره متداخل عبارت «برسم مطالعة الامیر الکبیر الملک العادل الباذل سمح الیدین باسط الکفین مربی العلماء و الفقراء فخرالدنیا والدین حلبی عیسی بگ ابن محمد بن آیدین ابدالله دولته و خلد ملکه» و در حاشیه میان دو دایره، قطعه: «ای چراغ آفتاب از شمع رویت منزوی ×× در نسیم لطیف تو پیدا خواص عیسوی / تا ببوسد آستانت منحنی شد آسمان ×× ورنه روز آفرینش داشت قد مستوی» نوشته شده است. و نیز بیت: «نام تست آنک بقا یابد بی آب حیات ×× صیت تست آنک جهان گیرد بی خیل و حشم»، ظاهراً نسخه پس از انقراض دولت عیسی بگ به دست سلطان بایزید اول دستخوش غارت شده و به دست کسی که طبع شعری داشته افتاده و نامبرده بیت: «گرچه آیدین اغلی عیسی بک النه بو کتاب ×× نیچه ییلر دو تسغ اولدی شمدی کشفی قوللنز» را به عنوان یادداشت تملک نوشته است، نسخه خیلی نفیس و گرانبها و کم نظیر است؛ کاغذ: سمرقندی، جلد: مقوا با ته چرمی، ۸۷گ، ۳۰-۱۱سطر، اندازه: ۱۸/۵×۲۶/۵سم [ف: ۳-۱۱۷۰]
۴. تهران؛ دانشگاه؛ شماره نسخه: ۴۲۹۸
آغاز: خوانند چنانک اغا جی گوید: بوصال تو من ایمن بدم از گشت زمانه ×× تا فراق آمد و بگرفت چو بر خفج مرا، فلج غلق در باشد یعنی کلید. علی قرط اندکانی گوید: در بفلج اندر بکردم استوار ×× در کلید اندر فرو هشتم مزنک؛ انجام: آهو عیب باشد که در مردم و کالا و هر چیزی پدید آید و هر آن چیزی که در وی عیب نباشد گویند بی آهو است یکی از شاعران گوید: ز آهو همان کش نیفتاد موی ×× نگوید سخن مردم عیب جوی
خط: نستعلیق، بیکا، تا: قرن ۱۰؛ افتادگی: آغاز؛ کاغذ: سمرقندی، جلد: تیماج سرخ، ۸۱گ، ۱۳سطر(۷×۱۱)، اندازه: ۱۲×۱۷سم [ف: ۱۳-۳۲۶۸]
۵. تهران؛ ادبیات؛ شماره نسخه: ۱۲۱/۱ - ج
خط: نستعلیق، کا: حسین موسوی فراهانی، تا: ۲جمادی الاول۱۳۰۳ق، به فرموده میرزاعلی محمد خان مستوفی؛ نسخه در پاریس در ۲۸/۱۰/۲۷ش نزد اقبال بوده است؛ جلد: تیماج قهوهای، ۸۸گ، ۱۶سطر (۸/۵×۱۴)، اندازه: ۱۵×۲۲سم [ف: ۱-۴۰۵]
۶. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۱۵۶۱۱
خط: نستعلیق تحریری، کا: اق السادات عبدالوهاب حسینی، تا: شب چهارشنبه ۱۰ شعبان۱۳۱۴ق؛ از روی نسخه کتابت شده توسط محمد بن مسعود بن مظفر که یکشنبه ۲۲ جمادی الثانی ۷۲۱ در مقام سهند (به فارسی آب روان)، کاتب نسخه ما از پرغلطی آن نسخه شکایت کرده و مینویسد: «بسیار غلط و بد خط بود رونویسی شده انشاءالله تعالی اگر نسخه دیگر بدست آید مقابله و تصحیح خواهد شد»؛ جلد: مقوایی، ۷۵گ، ۹سطر، اندازه: ۱۱×۱۷/۶سم [ف: ۴۳-۱۸۹]
۷. تهران؛ لغت نامه دهخدا؛ شماره نسخه: ۹۹/۱
خط: نستعلیق، کا: محمد باقر قاجار متخلص به خسروی، تا: رجب ۱۳۳۶ق، برای فرزند خود غلامرضا خان رشید سلطان؛ از روی نسخه نوشته حسین موسوی فراهانی در ۲ جمادی الاول ۱۲۰۳ برای میرزا علی محمد خان مستوفی؛ جلد: مقوا، قطع: خشتی [نشریه: ۳-۴۴]
۸. تهران؛ دانشگاه؛ شماره نسخه: ۵۵۳۲
خط: نستعلیق، کا: سعید نفیسی کرمانی، تا: رمضان۱۳۳۶ق؛ از