فهرستگان نسخه‌های خطی ایران (فنخا)، ج ۱۳، ص ۴۷

۴۷ فهرستگان نسخه‌های خطی ایران (فنخا) ج ۱۳
پنج «مقاله» مرتب و مدون نموده است: ۱. بیان افاویه و ادویه خوشبو و ادهان و صمغ‌ها و انواع درختان؛ ۲. بیان حیوانات و حبوب و دانه های خوراکی؛ ۳. بیان عصارات و اصول نباتات و گیاهانی که دارای خاصیت پادزهری است؛ ۴. بیان گیاهان دارویی سرد و مسهل‌های گیاهی گرم؛ ۵. بیان انواع اشربه و ادویه معدنی. (دو مقاله نیز در آخر دارد یکی در سموم و دیگری راجع به دواب که هر دو مقاله به زعم بعضی [الفهرست ۴۰۸، اخبار الحکما ۱۸۴] منحول و از موضوعات حنین یا حبیش است). از این کتاب نسخ متعددی به زبان یونانی موجود است. متن یونانی حشائش یک بار به اهتمام آلدوس مانوتیوس در سال ۱۴۹۹ و بار دیگر در سنوات ۱۴-۱۹۰۷ به اهتمام ماکس ولما در برلین به طبع رسیده و به موازات آن نقل‌های متعددی نیز در زمان‌های مختلف به زبان‌های اروپایی به عمل آمده که اهم آنها بدون قصد استقصا عبارت است از ترجمه لاتینی مارچلو ویرجیلیو مطبوع در سال ۱۲۵۹ و ترجمه فرانسوی مطبوع در سال ۱۵۷۶ و ترجمه اسپانیائی کاستیلی مطبوع در سال ۱۵۶۶ و ترجمه انگلیسی جان گودیر که در سال ۱۶۵۵ به عمل آمده و در سال ۱۹۳۴ به طبع رسیده است. اما ترجمه‌هایی که از آن در اعصار مختلف اسلامی به زبان سریانی و عربی و فارسی صورت گرفته عبارت است از: الف- ترجمه سریانی ابوزید حنین بن اسحق عبادی (۱۹۴-۲۶۰ق) که آن را به جهت بختیشوع بن جبرائیل به عمل آورده بوده است؛ ب- ترجمه اصطفانس بن باسیلوس (اصطفن، استفان بن بسیل) از اصحاب حنین و از حذاق ناقلین کتب طبی یونانی به زبان عربی که آن را به نام محمد بن موسی (-۲۵۹ق) عالم ریاضی معروف و حنین اصلاحاتی در آن به عمل آورده؛ ج- ترجمه عربی بهنام بن موسی که یک نسخه مصور فوق العاده نفیسی از آن که روی پوست آهو کتابت شده در کتابخانه ملی پاریس محفوظ است و نام کامل مترجم مطابق با مسطورات آخر مقاله اول از این قرار است: «نجزت المقالة الاولی من کتاب دیسقوریدس الحکیم نقل العبد الفقیر الراجی رحمة ربه بهنام بن موسى بن یوسف المسیحی المتطبب المعروف بابن البواب رحمه الله». کلمات و الفاظ یونانی این ترجمه در مقایسه با ترجمه اصطفن بسیار کم است [مراجعه شود به یادداشت‌های قزوینی ۲۶۴: ۴]؛ د- ترجمه ابوسالم ملطی از علمای قرن ششم که آن را مترجم به موجب نقل مهران بن منصور به جهت «المولى العالم العادل الکبیر فخرالدین» (الحشائش ورق ۱۵ر) از زبان سریانی تعریب نموده بوده است و این فخرالدین بی هیچ شک و شبهه‌ای هیچ کس نمی‌تواند باشد جز همان فخرالدین ابوالحارث قرا ارسلان (۵۳۹-۵۶۲ق) فرزند رکن الدوله داود بن سقمان بن ارتق از امرای ارتقيه شعبه حصن كيفا، و نباید اشتباه نمود این ابوسالم ملطی را با حکیم ابوسالم النصرانی الیعقوبی الملطی معروف به ابن کرایا که به موجب تقریر ابن العبری از ملازمان دربار سلطان علاءالدین کیقباد از سلاطین سلجوقی شعبه آسیای صغیر و مردی قصیر الباع و قلیل العلم در طب و فصیح اللهجه در زبان رومی بوده و در سال ۶۳۲ با خوردن سم قاتل درگذشته است (مختصر الدول ۴۴۴، طبع صالحانی)؛ هـ- ترجمه مهران بن منصور بن مهران که عبارت باشد از همین کتاب ما نحن فیه که در این موضع از کتاب درصدد معرفی یک نسخه از آن هستیم. از احوال این شخص با فحص بلیغی که در مظان مختلف به عمل آمد مع الاسف هیچ اطلاعی به دست نیامد نه استطرادا و نه به طریق اولی مستقلاً و اصالة الا این که از قرار معلوم وی از رجال علمی و فضلای قرن ششم هجری بوده و زبان سریانی و عربی را نیکو می‌دانسته و علاوه بر ترجمه این کتاب یعنی الحشائش یکی از مشاهیر مصنفات ارسطو را نیز موسوم به السماء و العالم چنان که در آخر نسخه شماره ۱۴۹ محفوظ در کتابخانه آستان قدس مسطور است در سال ۵۵۳ به زبان عربی نقل نموده (ظاهراً بل قطعاً از سریانی و این نسخه مورخ سال ۱۰۵۵ هجری است و از قرار تصریح کاتب استنساخ آن از روی نسخه‌ای به عمل آمده که در آخر آن نوشته بوده «فرغ من تسوید بیاضه مهران بن منصور بن مهران المسیحی فی شهور سنة ثلث و خمسین و خمسمائة الهجریة»). ترجمه این کتاب را به قراری که مهران در مقدمه آن اظهار نموده به دستور ملک دیاربکر نجم الدین الب اینانج قتلغ بک ابوالمظفر البی (۵۴۸-۵۷۵ق) فرزند تمرتاش بن ایلغازی بن ارتق به عمل آورده و در تعلیل ترجمه مجدد آن گفته است که بعد از قراءت ترجمه ابوسالم ملطی در مجلس نجم الدین الب اینانج به لحاظ این که الفاظ و کلمات آن به نظر وی غیر سلیس و عاری از حلیه فصاحت آمد مرا تکلیف فرمود تا به ترجمه آن اقدام نمایم و من به موجب دستور وی آن را از روی ترجمه سریانی ربان حنین (بن اسحق) نقل به عربی نمودم. این نجم الدین البی که مهران را به ترجمه این کتاب موظف و بدین سبب نام خود را در جریده ایام مؤبد نموده یکی از حکام معروف ارتقيه شعبه ماردین است که در استحداث بقاع و تشیید ابنیه خیریه صاحب همت عالی بوده و مهران بن منصور ذکر بعضی از فضایل اعمال و مستحدثات او را نظیر جسر قرامان (قره‌مان واقع در روم) و بیمارستان میافارقین در دیباچه مفصلی که بر این کتاب نگاشته برای ابد مخلد داشته است، از این ترجمه یک نسخه مشتمل بر ۱۴۸ ورق تحت رقم ۲۹۴۷ در کتابخانه ملی پاریس محفوظ است؛ و- ترجمه علی بن شریف حسینی به زبان فارسی که از آن یک نسخه مورخ سال ۸۶۷ در سرای احمد موجود است؛ ز- ترجمه غیاث الدین محمد رضوی که از روی نقل مهران ایضاً به زبان فارسی به عمل آمده و یک نسخه از آن مورخ ۱۰۶۸ در کتابخانه بنیاد شرق‌شناسی فرهنگستان لنینگراد (ش D۱۴۳) محفوظ است (۴۳۲: ۱، ش ۳۳۳۶)، (مراجعه شود در خصوص این دو ترجمه اخیر به نامه آستان قدس، شماره اول، دوره دهم، ۱۶۰-۱۶۳). (غلامعلی
۴۷

گزارش اشکال یا پیشنهاد