نزهة القلوب

● نزهة القلوب / جغرافیا، تاریخ جهان / فارسی nozha-tol qolūb حمدالله مستوفی، حمدالله بن ابی بکر، - 750 قمری hamd-ol-lāh-e mostawfī,hamd-ol-lāh ebn-e abī-bakr(-1350) تاریخ تألیف: 740ق مجموعه ممتازی است در رشته‌های افلاک و نجوم و آثار علوی و سفلی و عناصر و تکوین موالید و توصیف بلدان که از مدارک معتبر متقدم نقل و جمع کرده است و نام یکایک آن مآخذ را در مقدمه آورده است و در عین حال از نمونه‌های خوب نثر فارسی است.شامل یک «فاتحه»، سه «مقاله» و یک «خاتمه»: فاتحه در یک مقدمه در ترتیب ابداع افلاک و نجوم وعناصر وآثار علوی و یک دیباجه در ذکر ربع مسکون وشرح طول وعرض و وصف اقالیم؛ مقاله 1. در تکوین موالید ثلاث معادن و نبات و حیوان و آن بر سه مرتبه است؛ مقاله 2. در ذکر نوع انسان؛ مقاله 3. در صفت بلدان و بقاع، در چهار «قسم»: حرمین شریفین و مسجد الاقصی، شرح حال ایران، ذکر بلدانی که اگر چه ایران نیست ولی حکام ایرانی ساخته‌اند، دیگر عمارات عالیه ولایات ربع مسکون؛ خاتمه: در وصف عجایبی که در بر و بحر ربع مسکون است.وی فهرست کتاب را در دیباچه آورده، و می‌گوید چون پیشینیان کتاب‌های خود را در این موضوع به زبان عربی نگاشته‌اند، و مردم ایران از آنها بهره نبرد، برخی از دوستان از من خواستند، کتابی در این موضوع به فارسی سازم. مستوفی از سه خلیفه به نیکی یاد کند ولی خاندان پیغمبر را بیشتر دوست می‌دارد، همه جا زیارتگاه امام‌زاده‌گان را نشان می‌دهد، درباره یکی از دیه‌های شهر ری می‌گوید مردم آن شیعی اثنی عشری اند و گور یکی از فرزندان جمال الدین مطهر (علامه حلی) که از مجتهدان شیعه است در آنجا است [این قسمت در نسخه‌های چاپ اروپا ص 53 و چاپ بمبئی دیده نمی‌شود]. آغاز: چون واهب مواهب بی علت علت کلمته که مبدع مخترعات و مخترع مبتدعاتست در جامع قوانین فواید فراید مبانی معانی یعنی کلام مجید که مبنی است بر اصطلاحات مثالث و مثانی ترتیب ترکیب سبع المثانی تعلیم فرموده است انجام: و ختم سخن و دعاء بر این کلمات اختصار رفت. یا علة العلل یا معبود کل الملل یا ذا الجلال و الاکرام بحرمة محمد علیه السلام. چاپ: بارها چاپ شده است. [نسخه‌های منزوی 689/1 و 671/2 و ج6، ص 3986؛ الذریعة 120/25 و 120/24؛ کشف الظنون 1945/2؛ مشار فارسی 1576 و 5190/5؛ مشترک پاکستان، 836/1؛ براون 140-142؛ دنا، ج10، ص 652-655 (105 نسخه)]