منطق الحمار

● منطق الحمار = الحمار يحمل الاسفار = منطق الوحش / مواعظ، داستان / فارسی manteq-ol hemār = al-hemār yahmelo-l asfār = manteq-ol vahš اعتمادالسلطنه، محمدحسن بن علی، 1259-1313قمری e‘temād-os-saltane, mohammad hasan ebn-e ‘alī (1843 - 1896) تاریخ تألیف: یک‌شنبه 4 شوال 1304ق تا پنج‌شنبه 14 ربیع الثانی 1305ق مأخذ این قصه پندی، کتاب خانم فرانسوی، کنتس دوسگور است موسوم به «خاطرات یک خر» که برای نوجوانان نوشته است. اما مترجم مؤلف، سراسر بدان پایبند نبوده و تلمیحات سیاسی - اجتماعی فراوانی در آن اضافه کرده است. در این اقتباس نام‌ها عوض شده و ترجمه هم کلاً آزاد است. اعتمادالسلطنه یک جا در خاطرات (یادداشت‌های روزانه)، در یادداشت مربوط به یک‌شنبه 4 شوال 1304ق می‌نویسد: «دیشب به سلامتی شروع به ترجمه کتاب حمار يحمل الاسفار نمودم، تا کی تمام شود» و در یادداشت پنج‌شنبه 14 ربیع الثانی 1305ق می‌نویسد: «منزل ماندم سرگذشت خر که سراپا حکمت است تمام کردم، ترجمه او را به اتمام رساندم». اما بر اساس اطلاعات شخصی موسوم به اسدالله اخترشناس که بر حاشیه نسخه چاپ سنگی کتاب، ملکی مرحوم مجتبی مینوی یادداشت‌هایی ارزنده نوشته، اعتمادالسلطنه و امین الدوله با هم به فکر ترجمه این کتاب و افزودن نکات انتقادی بدان افتاده‌اند. پس بیراه نیست که با کمک گرفتن از زیردستان و دوستانش کار را پیش برده و مثل بسیاری آثارش، آن را کامل به نام خود چاپ کرده است. کتاب مزبور که نوزده فصل دارد، چندین بار با عنوان «الحمار يحمل اسفارا» و «منطق الوحش» چاپ سنگ شده است. چاپی که ناصرالدین شاه پس از آن‌که دانست در کتاب تعریض‌هایی آشکار به امین السلطان (میرزا علی اصغر خان) و صدراعظم وجود دارد دستور به جمع‌آوری آن داد ولی همه نسخه‌ها پخش شده بود و فقط پنجاه نسخه از آن چاپ باقی مانده بود. مشخص نیست به چه دلیل در چاپ نخست کتاب نام عبدالحسین میرزا بن طهماسب میرزا به عنوان مترجم ثبت شده که درست نیست. بهترین و راهگشاترین نوشته درباره این کتاب را مرحوم مجتبی مینوی رقم زد در راهنمای کتاب، سال هجدهم که در چاپ علی دهباشی ضمیمه شده است. (جواد بشری) آغاز: بسمله، دانشوران و بزرگان ما بنصاب علم و تجربت زکوتی واجب شمرده. انجام: و غرور و مناعت را باید از یکدیگر دانست و تشخیص عزم و لجاج را ازهم توانست ... چاپ: تهران، 1379ش، به کوشش علی دهباشی، با عنوان «خرنامه»؛ ایران، سنگی، 1306، رقعی، 2+173+1ص [نسخه‌های منزوی 1693؛ فهرستواره منزوی 636/6]