نشتر عشق
ج ۲، ص ۳۵۷–۳۶۰
تاریخ تذکره‌های فارسی
ج ۲، ص ۳۵۷–۳۶۰
نشتر عشق تألیف حسینقلی خان عظیم‌آبادی متخلص به عاشقی در ۱۲۳۳ ه. ق.
تذکرۀ عمومیست مشتمل بر تراجم هزار و چهارصد و هفتاد شاعر قدیم و جدید بترتیب الفبا که از شیخ ابو اسماعیل عبد اللّه انصاری شروع شده و به یوسف بلگرامی پایان می‌یابد.
تألیف این تذکره بسال ۱۲۲۴ ه. ق. آغاز شده و در سیزدهم رجب ۱۲۳۳ ه. ق. پایان پذیرفته و «نشتر رگ جان» سال شروع بتألیف آن را می‌رساند.
آغاز : «جمیع محامد مر محمودی را که نسخۀ جامع موجودات را بقلم قدرت و مداد ارادت بر صفحه‌یی تحریر فرمود... الخ»
در سبب تألیف می‌نویسد که در هفت سفر که به شاه‌جهان‌آباد و اکبرآباد کرد، بسیاری از شعرا را ملاقات نمود، و اشعاری از ایشان گرفت. در ۱۲۲۳ میر محمد جعفر مسیح بریلوی نسخه‌یی از ریاض الشعراء باو نشان داد، و وی پس از نسخه‌برداری از آن بمطالعه پرداخت و انتخاب واله را نپسندید، زیراکه ابیات عاشقانه باعتقاد مؤلف در آن کم بود، ازین‌رو مصمّم گردید که تذکره‌یی تألیف نماید که مشتمل بر اشعار عاشقانه از غزل و رباعی باشد، و هشت سال درین کار رنج برد و بتحصیل دواوین و تذکره‌ها پرداخت تا در سال ۱۲۳۳ باتمام رسید، این کتابها جزو مآخذ وی بوده است: تحفۀ سامی، همیشه بهار، حیات الشعراء، مردم دیده، خلاصة الافکار، خزانۀ عامره، سرو آزاد، ید بیضا، گل رعنا، بی‌نظیر، ریاض الشعراء، تذکرة المعاصرین، مجمع النفائس، منتخب اللطائف، کلمات الشعراء، مرآة الخیال، خریطۀ جواهر، تاریخ صبح صادق، تاریخ
فرشته، عالم‌آرای عباسی، منتخب التواریخ بدائونی، اکبرنامه، اخبار الاخیار، تاریخ جهانگیری، شاه‌جهان‌نامه، عالم‌گیرنامه، تاریخ نادری، تاریخ مرآت آفتاب‌نما، سفینة الاولیاء، چراغ هدایت، فرهنگ رشیدی، فرهنگ جهانگیری.
تراجم شعرا و اشعار منتخب ایشان درین کتاب مفصل است و از آن معاصران مفصل‌تر.
نسخه:
اشپرنگر، ش ۷۳۲؛ رامپور - نذیر احمد، ش ۹۷ مورخ ۱۲۳۶؛ بانکی‌پور، ج ۸ ش ۷۱۶ و ۷۱۷ مورخ اواخر قرن ۱۹؛ لاهور کتابخانۀ دانشگاه پنجاب، دو نسخه (ر ک: مجلۀ اورینتل کالج میگزین، ج ۳ ش ۱، نوامبر ۱۹۲۶ ص ۷۶ و میخانه چاپ محمد شفیع، ص ب و ل).
«استوری ۸۸۵/۱ و ۸۸۶)
ترجمۀ مؤلف
تذکره‌نگاران و فهرست‌نویسان در نام مؤلف اختلاف دارند بعضی حسینقلی خان نوشته‌اند و برخی حسنعلی خان.
سید علی حسن خان سلیم می‌نویسد: «عاشقی حسینقلی خان خلف آقا علیخان عظیم‌آبادی، طبعی موزون و فکری نیکو داشت، و تذکرۀ شعرا مسمّی به نشتر عشق بکمال بسط حال و مقال سخنوران نگاشت. نواب عیسی خان (جد اعلای او) از بلدۀ جام وطن خود در سلطنت احمد شاه پادشاه (عالمگیر ثانی) بدار الخلافۀ شاه‌جهان‌آباد رسیده رنگ توطن ریخت، و دست بدامن دولت احمد شاه پادشاه عالمگیر ثانی زده بخطاب نوابی و خانی و بهادری و عهدۀ نظامت، فرس ناموری برانگیخت، و بعد وفاتش خلف الصّدق او نواب عسکر خان بهادر در عهد شاه عالمگیر ثانی بر وسادۀ کامرانی بجای پدر نشست، تا آنکه به تقالیب زمان، بحکم سلاطین هندوستان اموال و امتعۀ آلاف و الوفش بضبط و قرق درآمده و در هنگامۀ نوبت پنجم آمد احمد شاه ابدالی بزخم منکر یکی از آن عسکر رخت سفر آخرت بست، اولاد صغار و نسوانش را که در شاه‌جهان‌آباد
بی‌مونس و غمخوار ماندند، نواب منیر الدوله که از اقربای آن مرحوم بود، بزمان وزارت و اقتدار طلب کرده ساکن عظیم‌آباد ساخت، و بترفیه و اصلاح احوال این بی‌کسان کما ینبغی پرداخت، از آن جمله آقا علیخان فرزند کوچک نواب عسکر خان بعد رشد، اولا متمسک اذیال اهل حکومت و ارباب دول آن زمان ماند، و آخر توسل بسرکار انگریزی پیدا کرده، در سنۀ یک‌هزار و صد و شانزده هجری حکومت تحصیل شکوه‌آباد و فیروزآباد و غیرهما میراند. حسینقلی خان عاشقی خلف ارشدش بود، که در سنۀ اربع و تسعین و مائة و الف (۱۱۹۴) در شهر عظیم‌آباد بمهد شهود جلوه نمود، و در سن شعور همت بتحصیل علم فارسی گماشت، و در نظم از شیخ وجیه الدّین عشقی عظیم‌آبادی تلمذ داشت.
سال تألیف تذکرۀ نشر عشق ثلث و ثلاثین و مائتین و الف (۱۲۳۳) از هجرت خیر البشر علیه السلام الاوفر، و آن تذکره درین تألیف پیش نظر و مد بصرست.
پری‌رخان که بدل خانه کرده‌اند مرا بروح قیس که دیوانه کرده‌اند مرا
***
بر سرم گل‌عذار آمد و رفت حیف، فصل بهار آمد و رفت
***
چو وصف روی تو در روضۀ جنان افتاد جمال حور ز چشم فرشتگان افتاد
***
شوخ‌وشنگی گزیده‌ام که مپرس آفتی نو خریده‌ام که مپرس
عاشقی شب بیاد آن بی‌رحم ناله‌هایی کشیده‌ام که مپرس
***
ببزم دلربایی رفته بودم چه گویم، در بلایی رفته بودم
***
روی آن گل‌عذار را دیدم تازه فصل بهار را دیدم
زلف و روی نگار را دیدم طرفه لیل و نهار را دیدم
***
چون ببینم روی خوبش گریه می‌آید مرا هرکه بیند آفتاب، از چشم آب آید ورا
***
دل بکرشمه برده‌یی، عشوه‌گرا تو کیستی آفت جان ما شدی، نام خدا تو کیستی
***
جان خود کرده‌ام فدای کسی که نشد هرگز آشنای کسی
***
دل پردرد و چشم تر داری عاشقی عاشقی مگر بکسی»
«صبح گلشن، ص ۲۷۱-۲۷۳»