حسن و دل

* حسن و دل. از ناشناسی از روزگار شاهجهان (۱۰۳۷-۱۰۶۷ ق) که در منظومه‌ی زیر وی را ستایش کرده است: ای شاه جهان نوجوانی و ای ثانی صاحبقرانی ملک از قدم تو نوجوان شد در دین چو سکندری ارم شد (سکندر زمان شد) مثنوی است مرموز، روان، در بحر خفیف. در آغاز آن از «استاد طوسی» و «نظامی» و «دهلوی» و جامی به نیکی یاد می‌کند. (در نسخه‌ی گنج‌بخش) سربندها نانویس، انجام افتاده. با این موضوع‌ها آغاز می‌شود: حمد، ستایش پیامبر ص و چهار یار، ستایش شاهجهان. در اینجا می‌گوید: از «حسن و دل» آوردم حدیثی / در فکر نبودمی انیسی/ تکیه بر ضمیر شاه کردم/ القصه که رو به راه کردم. سپس آغاز داستان. شاهی به نام «عقل» در شهر «بدن» پادشاهی داشت. او را پسری بود به نام «دل». روزی دل خبر از آب حیات شنید. از هرکه در آن باره پرسید پاسخی نیافت. اندوهگین نشسته بود که یکی از شب‌روان به نام «نظر» درآمد و وعده داد که آن را بیابد. این سو و آن‌سو گشت تا به شهر «عافیت» رسید و شاه آن «ناموس» نام داشت. «نظر» به خدمت شاه رسید و جویای آب حیات شد. پاسخی دلخواه دریافت نکرد، مدتی راه پیمود تا به دیری رسید، از آن پرسید، گفتند: مقام زهد و دیو است/ راهب نامی است ولیک دیو است... و نام او «رزق» بود. نظر نزد رزق رفت و از آب حیات پرسید. چیزی دستگیرش نشد. به شهری رسید که شاهی فرزانه به نام «راجه» داشت. به خدمت وی رسید و پرسید. شنید که آری، آب حیات هست لیک بس دور است، و نشانی آن را

به وی داد. نام شهر «دیدار» است: کاین حسن حیات جاودانی است/ گلدسته‌ی موسم جوانی است/ آری حسن است منبع جان/ جان می‌بخشد، جمال جانان/ از حسن هزار لاله خیزد/ وز حسن می و پیاله خیزد. نظر از راجه جدا می‌شود. در بیابان به مقام «رقیب» می‌رسد، و اسیر سگ او می‌شود. رقیب می‌گوید کیمیاگری هستم و اگر خواهی تو را به رسیدن زر یاری کنم. نظر رقیب، طمع‌کار را کور می‌کند و می‌گریزد. به «زلف» می‌رسد و تاری از آن می‌گیرد، تا به هنگام نیاز آن را آتش زند و زلف حاضر شود. راه را دنبال می‌کند تا به شهر «حسن» می‌رسد و با یکی از غلامان آن یعنی «غمزه» آشنا می‌شود. از او پرسش‌هایی می‌کند و: افتاد خبر به شهر «دیدار» / کامد شه «حسن» را خریدار. (این چکیده‌ی ۱۸ صفحه از ۳۸ صفحه‌ی نسخه‌ی گنج‌بخش بود). آغاز: ای در پی حمد تو جگرها خون گشت و نیافتند اثرها [چنین] بسیار به جستجو دویدند یک‌ذرّه نشانه‌ای ندیدند آغاز داستان: گویند که «عقل» نام شاهی بود ملکی جهان‌پناهی [چنین] مشترک ۸۲۷/۷(۱ نسخه). گنج‌بخش ۱۶۰۱/۳ ش ۳۹۵۳، آغاز برابر، انجام افتاده، به نادرست «خرم و زیبا» ی فدایی به حساب آمده است.