که مشاهد و هویدای ابصار نیست، به تصویر قلم صدق شیم ارتسام دهد و از انفاس مقدسه ای که از این رهگذر گذار و از خاک پاک این ملک بستر آسایش اختیار فرموده اند، شرح و بیان سازد و هم از مردم صاحبان هنر چندی را به قدر وسع ورقه به حیز احتساس و اختصاص در آورد تا بر مطالعه کنندگان اوراق ظاهر و ثابت گردد که این خطه خطیره مستلزم مدح است، نه مستوجب ذم و قدح.
در شش «مطلب» و یک «خاتمه»: ۱. لنکران چه کلمه ای است؛ ۲. تالش و وجه تسمیه؛ ۳. حدود طالش؛ ۴. دفع تحقیر و تقبیح مکان و آب و هوا؛ ۵. انفاس مقدسه آنجا و کرامات آنها؛ ۶. صادرات احوال صاحبان هنر. خاتمه در این که در لوته بر آستارا دو باب روضه قدیمه هست: یکی از سید جمال الدین استاد شیخ زاهد گیلانی، دوم مقبره (دختر) اسپهبد شاه است با سنگ تراشیده ۸۱۱ در مطلب پنجم آن سرگذشت پزشکان و ستاره شناسان و پیران و دانشمندانی آمده است. در فصل پنجم آن سرگذشت این دانشمندان آمده است: شیخ محیی الدین عبدالقادر گیلانی، جمال الدین استاد شیخ زاهد، خواجه تاج الدین علیشاه وزیر خدابنده، خواجه محمود خواجه جهانی گیلانی، امیر نجم الدین مسعود رشتی معاصر شاه اسماعیل و مربی میرزا علی کیا والی گیلان، بابا فغانی گیلانی شاعر، خان احمد خان، شیخ زاده لاهیجی، یحیی خان بن مولانا احمد صدر گیلان و طبیب زمان شاه اسماعیل، قاضی شمس الدین معلم شاه اسماعیل و صدرشاه طهماسب، نظام الدین احمد منجم، حکیم نعمة الله طبیب، پیله فقیه صدر گیلان، صدرالشریعه پسر پیله فقیه و طبیب، حکیم لطف الله گیلانی حکیم و منطقی، محمود آقای حکیم، حکیم الملک شمس الدین، حکیم علی گیلانی، حکیم علاء الدین طبیب، مولانا عبدالوحید، نورالدین محمد پسر عبدالرزاق صدر گیلان، مسیح الدین حکیم ابوالفتح، نورالدین، حکیم همام، حیاتی شاعر، آخوند ملا نظر علی گیلانی، میرزا طاهرین میرزا مهدی طالش، آقا سید عزیزالله طالش میر فراهانی، آقای مجتهد محمد صادق طالش، صدرالشریعه شیخ محمد باقر لنکرانی، آخوند ملا عبدالصمد، آخوند ملا حیدر، ملا احمد آخوند زاده، آخوند ملا عبدالعزیز طالش.
آغاز: طغرای اخبار این اوراق به زیور سپاس خداوندی ... آرایش نگارش برین نظم و سیاق می پذیرد ... اما بعد بر ضمایر مآثر متتبعین فن تاریخ و سیر ... اضح که خطه پاک لنکران که الآن دار الاماره بلاد طالش است
انجام: و داخل محال دریغ گشته و مدتی در این دیار توقف نمودند.
[فهرستواره منزوی ۹۲۳/۲]
۱. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۱۱۳۴۲
خط: نستعلیق، کاتب = مؤلف، تا: ۱۸ ربیع الاول ۱۲۸۷ق [مختصر ف: -۱۵۲]
۲. قم؛ مرعشی؛ شماره نسخه: ۱۵۸۰عکسی
آغاز و انجام: برابر
نسخه اصل: آکادمی علوم آذربایجان در باکو، شماره B-۳۰۴۹؛ خط: نستعلیق، بیکا، تا: قرن ۱۳؛ در اوایل نسخه: «کتاب جواهر نامه لنکران» و قیمت آن دوازده تومان ثبت شده؛ ۹۴ص، ۱۶ سطر [عکسی ف: ۴-۵۲۷]
۳. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۷۸۶
خط: نستعلیق درشت خط، بیکا، تا: چهارشنبه ۱۸ ربیع الاول ۱۲۸۷ق؛ کاغذ: سفید و بنفش، جلد: تیماج مشکی، ۹۰گ، ۱۵ سطر (۹×۱۵)، اندازه: ۱۶×۲۲سم [ سنا: ف: ۲-۶۰]
۴. تهران؛ مفتاح، محمد حسین؛ شماره نسخه: ۱۳۰۵
آغاز: برابر؛ انجام: پس از عزیز ... مبرهن گشت که دیار طالش مملکت عظیمه متبرکه متقدمه میباشد ... قدح و تحقیر در حق وی ناحق و استهزاء و استنکارش را بی تصور تصدیق نزد ارباب عقل و تحقق ناپذیر و نالایق است ... قد فرغ من نسخ الاوراق مسودها سعیدین المرحوم المغفور کاظم بیک براد گاهی الاصل لنکرانی المسکن ... فی یوم الاربعاء الثامن و العشر من شهر الریع الاول سنة سبع و ثمانین بعد الماتین و الالف من هجرة النبوية صلى الله تعالى عليه و آله الطیبی الطاهرین المعصومین. تمت بالخير و السعادة.
خط: نستعلیق، بیکا، بیتا؛ ۱۸ص، ۱۵سطر، قطع: ربعی [نشریه: ۷-۱۱۷]
● تذكرة السلاطين / تاریخ جهان / فارسی
tazkerat-os salātīn
محمود میرزا قاجار، ۱۲۱۴-۱۲۷۱؟ قمری
mahmūd mīrzā qājār (1800-1855)
تاریخ جهان است از آغاز تا ۱۲۴۶ق در بیست «باب»، ۱. پیشدادیان، ۱. کیانیان، ۳. ساسانیان، ۴. اموی، ۵. صفاری، ۶. سامانی، ۷. عباسی، ۸. غزنوی، ۹. غوریان، ۱۰. بویهیان، ۱۱. سلجوقیان، ۱۲. اسماعیلیان، ۱۳. قراختانیان، ۱۴. مغولان، ۱۵. ایلخانیان، ۱۶. تیموریان، ۱۷. صفویان، ۱۸. افشاریان، ۱۹. زندیان، ۲۰. قاجاریان که این یکی گستردهتر و بیش از یک سوم کتاب است. زندگینامه مردان نامی روزگار را در ۹ «گروه» دارد. (احمد منزوی)
آغاز: ۱: بسمله. الحمدلله الملک القدوس السلام المومن المهیمن الجبار ... حمد بیحد و احصا و ثنای بی انتها و عدد مالک المکی را سزد
۲: الله خیر الاسماء، این نامه که تذکره سلاطین آمد ×× و ز نام سلاطین بصد آمین آمد
انجام: ۱: گرچه تفسیر زبان روشنگر است ×× لیک عشق بی زبان روشن تراست
۲: چون قلم اندر نوشتن میشتافت ×× چون بعشق آمد قلم بر خود شکافت