فهرستگان نسخه‌های خطی ایران (فنخا)، ج ۷، ص ۳۴۶

۳۴۶ فهرستگان نسخه‌های خطی ایران (فنخا) ج ۷
اهدا به: خواجه بهاءالدین دستور الملک ابوالفتح محمود نظام الملکی تاریخ تألیف: ۷۴۶ق؛ محل تألیف: کرمان کتابی ست در ترسل مشتمل بر بیست «باب» و هر باب شامل چند «فصل»، دارای دیباچه مفصلی مشتمل بر نود صفحه در محامد و مکارم وزیر وقت خواجه بهاءالدین ابوالفتح محمود نظام الملکی و ذکر احوال اجداد وی تا خواجه نظام الملک طوسی به قلم آورده، و با این که التزام کرده است به کلمات متداول و ابیات قریب الفهم بنویسد تا طبع‌ها از آن متنفر نشود، با وجود این، انشاء وی خالی از تکلف نیست و لغات غریب و مهجور در آن زیاد به کار رفته است. این کتاب نام خاصی ندارد و مؤلف در پایان دیباچه می‌نویسد که: «این مجموعه را بر بیست باب مبوب گردانیده و در هریک نظم و نثری چند مرتب و نامرتب نوشته و اغلب قرینه‌ها آن است که فرد فرد تلفیق توان کرد، و بعضی از ابواب را به حسب تنوع اطوار سخن به فصول تقسیم رفت، و در فصلی که به حکم قیاس احتیاج به مطالعه آن بیشتر باشد به نسبت دیگر اخوات نوع اشباعی جائز دانسته بلک احیاناً مکتوبی تمام تحریر کرده». دارای این عناوین: باب ۱. مطلع مکتوبات؛ ۲. عرض خدمت و دعا؛ ۳. فراق و اشتیاق؛ ۴. وفا وثقات و فصلی در معنی اعراض؛ ۵. در آنکه بی وداع مفارقت افتد؛ ۶. در آنکه پیش از ملاقات نویسند؛ ۷. در شکر حق و خلق در این دو فصل باشد (این دو فصل در نسخه از هم جدا نیستند)؛ ۸. انواع شکایات و درآن پنج «فصل» است: ۱) شکایت روزگار، ۲) شکایت از ملال و حال با اختلال، ۳) شکایت از اهل روزکار؛ ۴) شکایت از طالع؛ ۵) شکایت از ظلم و خرابی (پس از فصل دو در نسخه عنوان فصل دیده نمی شود)؛ ۹. در عذرخواهی در ده «فصل»: ۱) عذر از گناه، ۲) عذر از تبرک (؟) و فائده تبرک (؟)، ۳) عذر از ایجاز، ۴) عذر از ترک القاب، ۵) عذر از ترک مکتوب، ۶) عذر از ترک عنوان ، ۷) عذر ابرام، ۸) در آنکه مکتوب مفرد ننوشته باشد، ۹) در آنکه سلام در آخر نویسند، ۱۰) در آنکه بر ظهر نویسند؛ باب ۱۰. در شفاعت (در نسخه عنوان فصل‌های ۲ تا ۸ دیده نمی‌شود)؛ ۱۱. در تهانی و در یازده «فصل»: ۱) عید، فصل، ۲) صوم و برات و غیره، ۳) نوروز، ۴) مولود، ۵) صحت، ۶) تهنیت به مسهل، ۷) منصب و خلعت، ۸) فتح، ۹) مراجعت از سفر (تا نیمه این فصل در نیمه هست و بس)، ۱۰) زفاف، ۱۱) در ختان؛ باب ۱۲. تعازی در سه «فصل»: ۱) تعزیت رجال، ۲) تعزیت اطفال، ۳) تعزیت عورات؛ باب ۱۳. تسلیت و تمنی در چند «فصل»؛ ۱۴. در صورتی که به کنایت نویسند؛ ۱۵. در نصایح در نوزده «فصل»: ۱) نصیحت مطلقا و رساله قانون الملک و دستور وزارت هر دو از خواجه نظام الملک، ۲) صبر و تانی، ۳) انتهاز فرصت و تعجیل، ۴) تحمل و مدارات، ۵) وضع دشمن، ۶) در آنکه با دانا صحبت دارد، ۷) نصیحت به معنای تخویف، ۸) حذر از سلاطین، ۹) کتمان راز و قلت کلام و سکوت، ۱۰) مشاورات، ۱۱) حزم و احتیاط، ۱۲) مسافرت و عکس ان، ۱۳) اکتساب آداب و فضیلت انساب و احساب، ۱۴) حسب و نسب، ۱۵) علو همت، ۱۶) تواضع و انصاف، ۱۷) عمل صالح و قول مصلح، ۱۸) قناعت و تحمل و عزلت و توکل، ۱۹) در آنکه رسول دانسته فرستد؛ باب ۱۶. طلب و استعانت در پنج «فصل»: ۱) طلب مطلقا، ۲) طلب روایت و تشریف و توقیع، ۳) سفارش، ۴) طلب تفقد و عیادت، ۵) طلب وفای وعده و اتمام کار؛ باب ۱۷. در [اقسام] دعا در شش «فصل»: ۱) در صباح، ۱) در رواج، ۳) در آنکه وقتی نویسند که مکروهی رسیده باشد یا رسد، ۴) دعای مسافر، ۵) دعای اموات، ۶) دعای متفرقه؛ باب ۱۸. در جواب [مکتوب]؛ باب ۱۹. مدح به فضایل و رذایل در هفت «فصل»: ۱) عقل و عقلا، ۲) علم و علما و یک دو مکتوب در مصطلحات علمی، ۳) عدل و عدول، ۴) جود و جواد، ۵) شجاعت و شجاع، ۶) مکارم اخلاق و محاسن اوصاف مطلقا، ۷) در ذح به انضداد این فضائل؛ باب ۲۰. اوصاف متفرقه. [نسخه‌های منزوی ۲۰۸۸/۳؛ حدیث عشق ۱۶۶/۲؛ مشترک پاکستان ۶۰۹/۵] ۱- تهران؛ بیانی، مهدی (دکتر)؛ شماره نسخه: ۱ آغاز: بسمله و به نستعین. رب تمم بالخیر. افضل جزایل نعماء و اجزل فواضل ... شرف نطق و کرامت بیان است ... و مسامع بلغاء را مراغی وحی و سحر معلوم نگشت (نسخه آستان قدس) والحمد لله الذی ابتدع الوری×× و انالهم فضلا نظام مقاله. ثم الصلاة على الهداة و ختمهم×× و علی صحابته الکرام و اله. اما بعد چنین گوید محرر این کلمات و جامع این قراین و ابیات اسمعیل بن نظام الملک الابرگوهی المشتهر بغیاث غفر ذنوبه و ستر عیوبه که هر چند افاضل در قسم ترسل رسایل ساخته اند و گنجینه‌های فضایل پرداخته اند و بی شائبه تکلف؛ انجام: کتاب در فصل در صفت شمع از باب یستم در اوصاف متفرقه: و له اعلی الله شأنه همیشه تا کو بود شمه مهر تابنده ×× فروغ او ضمیر تو باد پاینده / چراغ خاطر داعی اگرچه بی نور است ×× زعکس رأی تو بادا همیشه پاینده. مأمول از مکارم صاحب مروتی که ... (یک صفحه سفید است) به مطالعه او رسد، آنگه به حکم کرم ترتیب و تهذیب آن فرماید: بالخیر و السعادة و الحسنی. در فهرست به نام منشآت آمده است؛ خط: تعلیق، کا: مسعود بن حجاج بن ابوبکر، تا: ۷ شعبان ۷۶۳ق؛ پس از پایان کتاب ۱۰ رباعی به خط تعلیق فرحشاه بن احمد حسینی در اواسط شهرالله الحرام شعبان ۷۶۳ق نوشته شده [نشریه: ۲-۴۳] ۲- تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۹۰۵۷ آغاز: فالحمدلله الذی ابتدع الوری و انا لهم فضلاً نظام مقاله ثم الصلوه على الهداة و ختمهم و علی صحابته الکرام و آله. اما بعد چنین گوید محرر این گلمات و جامع این قراین و ابیات اسمعیلبن نظام الملک الابرگوهی المشتهر بغیاث الدین؛ انجام: چراغ خاطر
۳۴۶

گزارش اشکال یا پیشنهاد