آغاز و انجام: برابر
این نسخه تا آنجا که با نسخه چاپی مطابقت شد ظاهراً اختلافی بین آن دو نیست چه سقطات هر دو یکی و اسماء به همان شکل است که در نسخه چاپی است. ظاهراً باید این نسخه از روی روزنامه ایران استنساخ شده باشد؛ خط: شکسته نستعلیق، بیکا، تا: قرن ۱۳، جا: تهران؛ کاغذ: فرنگی، جلد: تیماج ماشی، ۹۶گ، ۱۷ سطر (۹/۵×۱۶/۵)، اندازه: ۱۷×۲۱/۵سم [ف: ۴-۳۸۷]
۴. تهران؛ ادبیات؛ شماره نسخه: ۲۴۶- ج
خط: نستعلیق، بیکا، تا: ۱۲۹۹ق؛ از نسخ میرزا محمد خان قزوینی، از روی پاورقیهای روزنامه ایران سال ۱۲۹۶-۱۳۰۲ نویسانده عباس اقبال آشتیانی برای میرزا محمد خان قزوینی در ۲۸ ربیع الاول ۱۳۴۵، با یادداشتهای قزوینی در ص ع مورخ ۱۳۴۹ با نامه آقای سعید نفیسی به قزوینی که در ۱ رجب ۱۳۴۲ به او رسیده بود؛ کاغذ: فرنگی، جلد: مقوا، ۱۸۱گ، ۱۳ سطر (۱۲×۱۷)، اندازه: ۱۲×۱۷/۵سم [ف: ۱-۶۷]
تهران؛ دانشگاه؛ شماره نسخه: ۲۵۲۷-ف
نسخه اصل: همان نسخه بالا [فیلمها ف: ۱-۳۴]
۵. قم؛ مرعشی؛ شماره نسخه: ۹۰۳۷
آغاز و انجام: برابر
طبق یادداشتی روی برگ اول این نسخه کتاب حاضر میانه سالهای ۴۴۵-۷۲۵ تألیف شده است؛ خط: نستعلیق، بیکا، تا: قرن ۱۴؛ جلد: گالینگور مشکی، ۱۹۱گ، ۱۳ سطر، اندازه: ۱۶×۲۱/۵سم [ف: ۲۳-۱۹۴]
۶. تهران؛ مینوی؛ شماره نسخه: ۶۲
نقل از روزنامه ایران؛ خط: نستعلیق، کا: آقای احمد مینوی برادر آقای مینوی، تا: ۱۳۰۵ق؛ مقابله شده با نسخه کهن ملک الشعراء بهار؛ ۶۹۶گ [نشریه: ۶-۶۴۰]
۷. تهران؛ دانشگاه؛ شماره نسخه: ۵۴۳۶
در آغاز و انجام آن خط اقبال آشتیانی است؛ کاغذ: فرنگی، جلد: گالینگور قهوهای، ۱۲۳گ، ۲۳ سطر (۱۴×۱۹)، اندازه: ۱۸×۲۳سم [ف: ۱۶-۸]
تاریخ سیفی ← تاریخ نامه هرات
● تاریخ سیکها / تاریخ هند / هندی
tārīx-e sīk-hā
تهران؛ دانشگاه؛ شماره نسخه: ۵۳۲۸
از سرگذشت چارت سینگه ۱۷۵۷Ghart Singh تا رنجیت سینگه Ranjit (پایان ماه می ۱۸۱۰ = پایان ربیع الثانی ۱۲۲۵)؛ خط: نستعلیق هندی، بیکا، تا: پایان ربیع الثانی ۱۲۲۵ق؛ در نسخه دیباچهای نیست و نام مؤلف در آن یاد نشده و گویا بخشی است از کتاب اقوال فرقه سیخان از خوشوقت رای؛ کاغذ: هندی، جلد: تیماج قهوهای زرکوب مقوایی، ۸گ، ۱۳ سطر (۱۰×۱۷/۵)، اندازه: ۱۶/۵×۲۵سم [ف: ۱۵-۴۲۰۵]
● تاریخ شاپور (ترجمه) / داستان / فارسی
tārīx-e šāpūr (t.)
زند، عبدالحسین، ق۱۴ قمری
zand, ‘abd-ol-hoseyn (-20c)
اهداء به: مظفرالدین شاه و عین الدوله
تاریخ تألیف: اردیبهشت ۱۳۲۱ تا ۱۳۲۳ق
کتاب مفصل و بسیار جالبی است در احوال شاپور فرزند هرمز فرزند گودرز که پدرش به دست اعراب قبیله بنو قیصر، به شیخوخیت حسان بن نعمان در حمله به جزیره خوشاب کشته میشود. مادر شاپور، پریچهر به کمک غلام خود فیروز، کنیزش گلنام و به همراهی خواهر بزرگتر خود، همایون دخت میگریزد و شاپور را در پناهگاهی دور از دسترس اعراب به دنیا میآورد. پس از چند روز، فیروز که در حال تلاش برای تهیه مایحتاج مخدومان خود است به دست اعراب که دیگر جزیره را تصرف کرده اند میافتد. اما با خوش برخوردی حسان بن نعمان مواجه میشود. رابطه اعراب و این چند فارسی پس از چند بار هدیه فرستادن و دید و بازدید، به نیکی میگراید. ایشان اسلام میآورند و شیخ بنوقیصر جنوب جزیره را در حکمی تحت اختیار همایون دخت و پریچهر و و فرزندانشان، شاپور و ماه آفرید (دختر تازه به دنیا آمده همایون دخت که در زمان حمله اعراب در شکم مادر بوده است) میگذارد. کل کتاب سرگذشت شاپور و ماجراهای وی است که سرانجام به حکمرانی او بر ولایت فارس و شهر شیراز در عهد هارون الرشید و برمکیان میانجامد. مترجم کتاب که در مقدمه، خود را عبدالحسین زند معرفی میکند ماجرای ترجمه کتاب را به این صورت شرح داده که در آغاز اردیبهشت ۱۳۲۱ هجری و در عهد مظفرالدین شاه قاجار و در روزگاری که تحت سرپرستی شاهزاده عین الدوله صدر اعظم، فضلا با فراغ بال به ترجمه و طبع افسانههای دلپذیر که در انتشار و اشاعه تهذیب اخلاق بینظیرند میپردازند، وی نیز به پیشنهاد دوستی، چند ماهی را صرف ترجمه یکی از افسانههای نوشته شده به فرنگی میکند. مورد انتخابی وی ترجمه تاریخ شاپور از فرانسه به فارسی است. اصل کتاب به عربی است و به روایت محمد ابن نصر ابن بابک فارستانی، از ندمای شاپور تحریر شده است. در قرن ششم هجری یکی از موبدان فارسی در وسرات هند آن را از عربی به گجراتی برمیگرداند. سپس در ادوار بعد، دانشمند زبانهای شرقی کاربن کایلوس آن را از گجراتی به فرانسه ترجمه میکند. همین ترجمه فرانسوی است که در اختیار عبدالحسین زند بوده و به فارسی برگردانده شده است. نثر کتاب ساده و دارای عناصری از تناسبسازیهای غیرافراطی نثر گذشته است.