● موسیقی = عملیات موسیقی / موسیقی / فارسی
mūsīqī = ‘amalīyāt-e mūsīqī
میر صدرالدین محمد،
mīr sadr-od-dīn mohammad
در بیان و شرح موسیقی است، در یک «مقدمه» و پنج «فصل»، و «خاتمه»: مقدمه: در پیدا شدن علم موسیقی و تعریف نغمه و ایقاع؛ فصل ۱. ذکر نام‌ها و بعضی حالات مقام‌ها؛ فصل ۲. در بیان آوازها؛ فصل ۳. در اسامی بیست و چهار شعبه و ذکر برخاستن هر دو از آنها، از روی یک مقام؛ فصل ۴. در خواص هر مقام و زمانی چند که مخصوص هر کدام است؛ فصل ۵. در ذکر اصول‌ها (کذا) که در کتب موسیقی به نام ایقاعات مذکور است؛ خاتمه: در بیان اقسام تلحین و خوش خوانی. این رساله، بر اساس گفته مؤلف، در ۲ شبانه روز تألیف شده است. (سید محمود مرعشی)
آغاز: حمد بیحد، پروردگار ازل و ابد را تقدست أسماوءه که محیط نیلگون ملک شعبه ...
[نسخه‌های منزوی: ۳۹۱۴]
۱. قم؛ مرعشی؛ شماره نسخه: ۱۴۳۱۵/۱
آغاز: برابر؛ انجام: دعاگویان دولت او را از عز و جاه آن سلطنت پناه تا ظهور امام علیه السلام بهره مند گرداناد بمحمد و آله
خط: نستعلیق، کا: محمد مظفربن محمد حکیم، تا: ربیع الاول ۱۰۷۳ق؛ مصحح؛ ۱۷گ (۱-۱۷)، ۱۸سطر، اندازه: ۴×۱۴سم [ف: ۳۶-۱۶۶]
۲. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۶/۴
خط: نسخ، بی‌کا، تا: قرن ۱۲و ۱۳؛ محشی؛ مهر: محمد ابراهیم حسینی؛ جلد: تیماج، ۲۷ص (۱۲۰-۱۴۶)، ۱۶سطر (۸×۱۵)، اندازه: ۱۶×۲۰سم [سنا: ف: ۱-۳]
● موسیقی (رساله) = تذکره / موسیقی / فارسی
mūsīqī (r.) = tazkere
امیر خان مطرب، ق۱۲ قمری
amīr xān-e motreb(- 18c)
اهداء به: شاه سلطان حسین صفوی
تاریخ تألیف: ۲۵ ربیع الثانی ۱۱۱۸ق
مؤلف در آغاز کتاب نام خویش را نیاورده ولی در میانه کتاب در اشعاری، به نام خود تصریح کرده و کاتب نسخه مجلس هم در صدر نسخه با مرکب سرخ نوشته است: «هذا الکتاب الشریف من تألیفات مرحوم امیر خان مطرب مخصوص خلد آشیان شاه سلطان حسین صفوی دیباچه کمترین غلام استادان امیر خان». مؤلف خود در مقدمه تصریح می‌کند که این کتاب را به نام شاه سلطان حسین صفوی نوشته و می‌گوید در این زمان ۷۸ سال از عمر او گذشته بود و در کودکی جز ترکی شکسته که به زبان گرجی پیوسته، نشنیده است. لذا وی اصلا گرجی بوده و نیز می‌گوید که تا ۲۵ سالگی در این علم معلمی ندیده است و شاعر بوده است. در این کتاب گاهی اشعار خویش را در ضبط نام مقام‌ها و پرده‌ها آورده و از آنجمله منظومه‌ای از خویش نقل کرده است و ظاهرا کوکبی تخلص می‌کرده است.در این کتاب اغلب مطالبی از عبدالقادر مراغی موسیقی‌دان معروف نقل کرده و یا به شرح آنها پرداخته است.
آغاز: سرود درود نامعدود و سپاس فزون ...
انجام: مکرر اهاهی اهاهی هی جانم بل ماه من بل.
[هنر و مردم ش ۹۸ ص ۳۷ش ۷۱ و ۷۲ و ۵۱: ۱۱۰؛ موسیقی نامه‌ها ۱۷۰]
۱. تهران؛ دانشگاه؛ شماره نسخه: ۸۴۹۹
آغاز و انجام: برابر
خط: نستعلیق، بی‌کا، تا: قرن ۱۲؛ مجدول، در آن نام «تذکره امیر خان در عصر شاه صفوی» دیده می‌شود، گویا نسخه شاهانه و اصل باشد؛ کاغذ: اصفهانی، جلد: تیماج، ۸۶گ، ۹-۱سطر (۱۳×۲۲)، اندازه: ۱۹×۳۰سم [ف: ۱۷-۱۴۸]
۲. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۲۲۱۱
آغازو انجام: برابر
خط: نسخ تعلیق، کا: میرزا عیسی خان بن میرزا مهدی خان تفرشی، تا: ۱۳۰۵ق؛ در صفحات ۳۸-۸۴ رساله آقا مؤمن نامی را که در شرح تصنیف‌های خود ساخته عیناً نقل کرده و از آن تصنیف‌ها بر می‌آید که آقا مؤمن مزبور در زمان شاه صفی و شاه عباس دوم می‌زیسته است؛ مجدول؛ ۱۴۹ص، ۱۰سطر، اندازه: ۲۱×۳۴سم [ف: ۶-۱۷۰]
● الموسیقی / موسیقی / عربی
al-mūsīqī
مؤذن، عبدالله، ق ۱۲ قمری
mo'azzen, 'abd-ol-lāh(- 18c)
تاریخ تألیف: ۲۸ جمادی الثانی ۱۱۴۰ق
تاریخ و اوزان و ماهیت و فضل و فواید و مقامات و اصطلاحات مخصوص موسیقی را با اختصار در این رساله گزارش داده است.
قم؛ مرعشی؛ شماره نسخه: ۸۳۵۸/۸
آغاز: الحمدلله الذی خلق الانسان لمعرفته و ألهمه جواهر حکمته و شرفه بنطق اللسان و فضله بالایمان و میزه علی نوعه بحسن الألفاظ؛ انجام: قال مصنفه و هذا آخر ما قصدنا جمعه من هذه الرسالة ...
خط: نسخ، کا: عبدالله المؤذن، تا: ۱۱۴۰ق؛ جلد: مقوایی، ۳گ (۱۳۶ر-۱۳۸ر)، اندازه: ۱۵×۲۱سم [ف: ۲۱-۳۱۷]