کتابی است در انشانویسی، در دو «قسم» و هر دو قسم مستقل است: قسم ۱. در دیباچه میگوید: «چون تزلزل و اختلال و تفریق و انتقال به قواعد انشا و قوانین املا راه یافته بود و ارباب فضل و هنر ... این بیت را که: رو مسخرگی پیشه کن و مطربی آموز ×× تا داد خود از کهتر و مهتر بستانی، بر مستعدان ... و طالبان ... خوانده بود و بر جد و هزل و رفق و جزل آن وقوف یافته، اشارات فرمودند بر قاعده نهادن»؛ در چهار مرتبه: ۱) حق السلاطین، ۲) حق الامرا، ۳) حق القضاة و السادات و المشایخ و العلما و الحکما، ۴) حق الصدور و الاشراف و المستوفین؛ قسم ۲. در چهار مرتبه: ۱) ملوک، ۲) وزراء، ۳) واعظان، مفتیان، خطبا، ادبا، اطباء، منجمان، شعرا واعیان، ۴) دوستان و اوسط مردم.
آغاز: الحمد لله الذی خلق انسان ... اما بعد چنین گوید مصنف این تالیف و مؤلف این تصنیف بنده راجی محمد بن حاجی که در شهور سنه سبع و عشر و سبعمایه چون ... قسم اول این کتاب ابداع گردانیده شد ... مشاهیر فضلا و صناعید علما بعد از مطالعه، تحف تحسین نثار کردند.
شرح و حواشی:
۱- مفتاح الانشاء (ترجمه)؛ ابن ملک، محمد بن عبداللطیف (-۹)
۱. تهران؛ ادبیات؛ شماره نسخه: ۱۹۴/۱ حکمت
خط: نسخ، بیکا، تا: قرن ۷ و ۸، جلد: جلد مقوا، قطع: ربعی [ف: ۵۱-۲]
۲. تهران؛ دانشگاه؛ شماره نسخه: ۱۱۹۱/۲-ف
نسخه اصل: توبینگن Or. Oct. ۳۵۱۲؛ بیکا، تا: ۲۰ جمادی الثانی ۷۵۱ق؛ ۳۵گ (۱۰۸پ-۱۴۲ر) [فیلمها ف: ۱-۵۷۸]
● مفتاح الانشاء (ترجمه) / انشاء / ترکی
meftāh-ol enšā' (t.)
ابن ملک، محمد بن عبداللطیف، ق۹ قمری
ebn-e malek, mohammad ebn-e ‘abd-ol-latīf(- 15c)
وابسته به: مفتاح الانشاء؛ محمد بن حاجی (-۸)
به دستور: سلطان محمد بن مراد خان
مشتمل بر دو قسم: ۱. خطاب، ۲. جواب، و هریک درچهار مرتبه به فارسی که محمد بن عبداللطیف آنرا به زبان ترکی ترجمه کرده است.
مشهد؛ الهیات؛ شماره نسخه: ۶۳/۱ عکسی
آغاز: اولدی واجب عباده حمد خدا ×× بس ادا ایدلم صباح مسا
از روی نسخه ترکیه؛ خط: نستعلیق، بیکا، بیتا؛ جلد: مشمع، ۲۱سطر، اندازه: ۲۰×۲۹سم [ف: ۳-۱۳۴۱]
● مفتاح الایمان / کلام و اعتقادات / فارسی
meftāh-ol īmān
جزائری، عبدالکریم بن محمد جواد، - ۱۲۱۵ قمری
jazā'erī, 'abd-ol-karīm ebn-e mohammad javād(- 1801)
۱. شیراز؛ علامه طباطبائی؛ شماره نسخه: ۶۶/۵
آغاز: الحمدلله و صلی الله علی محمد و آله، اما بعد، این چند کلمه ای است ... در تحقیق اسلام و ایمان ...
خط: نسخ، کا: علیمراد بن علی محمد، تا: ۱۲۲۵ق؛ اندازه: ۱۰×۱۵سم [نسخه پژوهی: ۳-۷۴]
۲. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۱۵۲۲۴/۴
خط: نسخ، بیکا، تا: ۲۱ ربیع الثانی۱۲۵۶ق؛ ۲۴گ (۱۰۹پ-۱۳۲ر) [مختصر ف: -۷۸۱]
● مفتاح الایمان / کلام و اعتقادات / فارسی
meftāh-ol īmān
مؤمن موسوی، محمد
mo'men-e mūsavī, mohammad
مطالب کتاب درباره اسلام و اعتقاد به آن، ایمان، اصول دین، اقرار اعتقاد به صفات ثبوتیه و صفات سلبیهوغیره است. ظاهراً همان که در نسخه مجلس و کتابخانه علامه طباطبائی به عبدالکریم جزائری نسبت داده شده است.
تهران؛ مدارک فرهنگی؛ شماره نسخه: ۲۰۰/۶
آغاز: الحمدلله ... این چند کلمه ای است که کمترین خلق الله محمد ... در تحقیق اسلام و ایمان به التماس بعضی از متدینان نوشته؛ انجام: وطی زن بعقد منقطع و غیر اینها از ارحام تم بعون الله و توفیقه سبحانه و تعالی
خط: نستعلیق، بیکا، بیتا؛ جلد: گالینگور، ۳گ (۱۸۸پ-۱۹۰پ)، اندازه: ۲۰/۵×۳۴/۵سم [ف: -۱۸۳]
● مفتاح الباب الحادی عشر = شرح باب حادی عشر = مفتاح اللباب / کلام و اعتقادات / عربی
miftāḥ-ul bāb-il ḥādī 'ašar = š.-e bāb-e hādī 'ašar = miftāḥ-ul lubāb
جرجانی، ابوالفتح بن مخدوم، - ۹۷۶ ؟ قمری
jorjānī, ab-ol-fath ebn-e maxdūm(- 1569)
وابسته به: الباب الحادی عشر = باب حادی عشر؛ علامه حلی، حسن بن یوسف (۶۴۸-۷۲۶)
اهدا به: شاه طهماسب صفوی
تاریخ تألیف: اوایل جمادی الثانی ۹۵۵ق؛ محل تألیف: مشهد رضوی
شرح مزجی استدلالی است بر رساله «الباب الحادی عشر»علامه حلی. در فهرست آستان قدس (۱۸۳/۱۱) تاریخ ختم تالیف،