البروج را می کنند و بعضی از کواکب ثابته را نقش میکنند ... و طریق بیرون آوردن طالع از آنجا در هیچ کتابی ذکر نکرده اند و اگر هست بدین فقیر نرسیده و این فقیر ... حل آن کرده و چون نخواست که بعد از زحمت تمام از خاطر بیرون رود آنرا به حیز تحریر میآورد و پیش از شروع در مقصود محتاجیم ببیان مقدمهای و آن آنست که در اسطرلاب زورقی عضاده منحنی میباشد و در هر عرض انحناء خاص اقتضاء میکند؛ انجام: و برای جزء آفتاب عمل بپایان رسانند و اعلم بالصواب.
نسخه جای سخن شاید خود گفتاری جدا و یا بخشی از رسالهای است و موضوع آن کیفیت استخراج طالع است اما از اسطرلاب زورقی، که به گفته مؤلف در جای دیگر بیان نشده؛ خط: نسخ، بیکا، تا: قرن ۱۳؛ کاغذ: فرنگی آهار مهره، جلد: تیماج قرمز روشن.، ۲ص (۲۵۹-۲۶۰)، ۱۷-۲۰ سطر، قطع: رحلی، اندازه: ۱۷/۵×۲۷/۵سم [ف: ۱۹ - ۴۷۶]
الاسطرلاب الشمالی ← الاسطرلاب
الاسطرلاب الشمالی ذات الصفائح ← الاسطرلاب
● اسطرلاب شمالی / اسطرلاب
ostorlāb-e šomālī
شیراز؛ بغایری، عبدالرزاق؛ شماره نسخه: بدون شماره/۹
بیکا، تا: ۱۲۳۷ق [میراث اسلامی: ۵ - ۵۷۰]
● اسطرلاب شمالی و جنوبی = بیست باب در اسطرلاب / اسطرلاب / فارسی
ostorlāb-e šomālī va jonūbī = bīst bāb dar ostorlāb
بیرجندی، عبدالعلی بن محمد، - ۹۳۴ قمری
bīrjandī, ‘abd-ol-‘alī ebn-e mohammad (- 1528)
رسالهای است در صنعت اسطرلاب و منسوب به نظام الدین ملاعبدالعلی بن محمد بن حسین بیرجندی، مشتمل بر بیست «باب»: ۱. مقدمات صناعیه؛ ۲. معرفت صنعت دستور قسمت دوایر اسطرلاب؛ ۳. معرفت صنعت حجره و صفایح و رسم خطوط مستقیمه برآن؛ ۴. معرفت رسم مدارات اجزاء بروج؛ ۵. معرفت رسم مقنطرات؛ ۶. معرفت رسم افق و مقنطرات در اسطرلاب جنوبی؛ ۷. معرفت رسم خطوط ساعات معوج و مستوی؛ ۸ معرفت رسم دوایر سموت؛ ۹. معرفت رسم منطقة البروج بر عنکبوت؛ ۱۰. معرفت تعیین مواضع کواکب ثابته بر عنکبوت؛ ۱۱. معرفت خرق و تشبک عنکبوت؛ ۱۲. معرفت صنعت صفیحه آفاقیه و صفیحه عرض تمام میل کلی؛ ۱۳. معرفت صنعت عضاده و باقی اجزای اسطرلاب؛ ۱۴. معرفت رسم جیب بر ظهر اسطرلاب؛ ۱۵. معرفت نقش اجزای ظل؛ ۱۶. معرفت فجر و شفق و عصر و خطوط ساعات معوج بر عضاده؛
۱۷. معرفت کیفیت استخراج جدول دستور؛ ۱۸. معرفت انصاف اقطار مدارات و افق و مقنطرات اسطرلاب شمالی از جدول دستور؛ ۱۹. معرفت انصاف اقطار مدارات و افق و مقنطرات اسطرلاب جنوبی از جدول دستور؛ ۲۰. معرفت مراکز دوایر سموت از جدول دستور.
آغاز: بسمله اما بعد این مختصریست در معرفت صنعت اسطرلاب شمالی و جنوبی مشتمل بر بیست باب باب اول در مقدمات صناعیه که معرفت آن در صنعت اسطرلاب ضروریست چون خواهند که خطی تنصیف کنند چون خط آب
انجام: باب بیستم در معرفت مراکز دوایر سموت از جدول دستور ... و مرجع همه یکی است اگر تعرض به ذکر آن طرق شود این مختصر به تطویل انجامد پس برین قدر اختصار کنیم و الله التوفیق و المعین
چاپ: مشار ۸۴۳/۱ (۵ چاپ)؛ با مقدمه مهراب اکبریان، سیمرغ (ت)، ۱۳۶۹ ش، ۴: ۲۵-۴۰ (چاپ عکسی نسخه مورخ ۱۱۵۰) [فهرستواره منزوی ۲۸۰۷/۴ «اسطرلاب» ناشناس و ۲۷۹۹/۴ با احتمال از بیرجندی؛ نسخههای منزوی ۲۳۱/۱ «اسطرلاب» (۴ نسخه)؛ دنا ۸۰۳/۱ که متأسفانه نسخهها دچار آشفتگی شده و تعداد صحیح نیست]
۱. قم؛ مرعشی؛ شماره نسخه: ۷۸۸۱/۳
آغاز و انجام: برابر
مؤلف در فهرست ناشناخته مانده است که به قرینه آغاز نسخه تعیین شد؛ خط: نستعلیق، بیکا، تا: قرن ۱۱؛ دارای اشکال و جداول؛ جلد: تیماج قرمز عطف تیماج مشکی، ۱۲گ (۷۳پ- ۹۴ر)، ۱۷ سطر، اندازه: ۲۲/۵×۱۴/۵سم [ف: ۲۰ - ۲۱۶]
۲. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۶۲۹۴
خط: نستعلیق (به دو قلم)، بیکا، تا: قرن ۱۰ و ۱۱؛ افتادگی: انجام (اندکی از پایان باب ۲۰ را ندارد)؛ دارای اشکال ریاضی و نجومی؛ کاغذ: کاهی آهار مهره شکری، جلد: تیماج قرمز، ۳۱۴ص، ۱۲ سطر، قطع: رقعی، اندازه: ۱۹/۵×۱۲/۵سم [ف: ۱۹-۲۷۴]
۳. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۶۳۸۱/۱
انجام: چنانکه مخفی نماند این است تمامی سخن در معرفت اسطرلاب.
خط: نسخ، بیکا، تا: اواخر قرن ۱۰ و قرن ۱۱؛ افتادگی: انجام؛ در حواشی منقولاتی از درة التاج و از «شرح» آمده، جای جدولی که بیرجندی در شرح باب ۱۶ رسم کرده در این نسخه سفید است، دیباچهای که به انشاء عبدالواسع نظامی است در این نسخه هست اما با دیگر نسخ متفاوت است و در آن نام خواجه ناصر الدین نیامده، همچنین چند سطری از مؤلف که در ذیل بیشتر نسخه دیده میشود، در پایان نسخه حاضر وجود ندارد؛ کاغذ: اصفهانی، جلد: تیماج قهوهای، ۲۰۱ص (۲-۲۰۰)، قطع: خشتی باریک، اندازه: ۱۹/۵×۱۱سم [ف: ۱۹ - ۴۸۶]
۴. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۳۲۵/۲