فهرستگان نسخه‌های خطی ایران (فنخا)، ج ۱۸، ص ۷۹۶

۷۹۶ فهرستگان نسخه‌های خطی ایران (فنخا) ج ۱۸
در مقدمات و تقاسیم علوم، در دو فصل: ۱) تعریف علم حکمت، ۲) تاریخ حکماء و تاریخ فسلفه و اقسام فلسفه؛ رساله ۲. در منطق دارای سه «فصل» و فصل سه دارای دو «بخش»؛ رساله ۳. حکمت عملی و علم اخلاق و در سه بخش؛ رساله ۴. حکمت طبیعی، در یک «مقدمه» و هشت «بخش»، مقدمه خود دارای دو «مبحث» است: مبحث یکم، موضوع علم طبیعی و مبادی آن، مبحث دوم: در تعریف الفاظ به کار رفته در این علم، بخش ۱) امور عامه هیولا، صورت، حرکت، سکوت، زمان، مکان. در ده فصل، ۲) جهان، آسمانها و ستارگان و عناصر چهارگانه در دو فصل، ۳) استحاله، در کیف و مزاج و توابع آن، ۴) آثار علوی، در پنج فصل، ۵) کان‌ها، در دو فصل، ۶) گیاهان، در دو فصل، ۷) جانوران، در دو فصل، ۸) نفس ناطقه انسانی، در پنج فصل؛ رساله ۵. الهیات و مابعدالطبیعة، در چهار «مقدمه» و دو «فن»: مقدمه یکم، نظر در موجود، مقدمه دوم، در موضوع این علم، مقدمه سوم، در مزایای این علم، مقدمه چهارم، در لزوم آموختن این علم پس از طبیعی و ریاضی، فن یکم: علم کلی، در چهار «فصل»: ۱) وجود، واجب و ممکن و ممتنع الوجود، و اقسام دیگر ...، ۲) اقسام مقولات، ۳) تقسیمات وجود، از متقدم و متأخر، واحد و کثیر، بالفعل و بالقوة و غیره، در نه مبحث، ۴) در امور ذهنی و اعتبارات عقلی، فن دوم: علم الهی، در هفده «فصل»: ۱) اثبات واجب الوجود، ۲) وحدت واجب الوجود و نفی شریک، ۳) اسماء و صفات واجب الوجود، ۴) فعل واجب الوجود لذاته و معنی ابداع، ۵) مترتب بودن معلول بر علت، ۶) مسئله «لا يصدر عن الواحد الا الواحد»، ۷) ادامه وجود از مبدأ نخست، ۸) مبادی و غایات، ۹) ترتیب و مراتب موجودات، ۱۰) مثل افلاطونی، ۱۱) تحقیق عالم مثال، ۱۲) حقیقت ادراک الواجب، ۱۳) بقاء نفس، ۱۴) شرح حال نفس پس از مرگ، ۱۵) مباحث خیر و شر، ۱۶) مقامات عارفان، ۱۷) جن و دیوان. آغاز: الحمدلله علی سوابغ نعمه و مواهب حکمه و شمول احسانه و نیر برهانه ... و بعد فهذه رسائل موسومة برسائل الشجرة الالهية في العلوم الحقایق الربانية. الرسالة الاولى فی المقدمات و تقاسیم العلوم، و هی تشتمل على فصول، الفصل الاول فی الحكمة و شرح احوالها ... انجام: على اللبیب ان يسعى فى تحصيل الكمالات العلميه ... و يستعد للرحله ... الى ... الصقع الشريف الذي لا نهاية لفرحه و سروره ... فان الوقت سیف قاطع، و ان الایام تمضی و لا تعود و العمر یذهب و لا یؤب. [فهرست بروکلمان چاپ دوم ج ۱ ص ۶۱۷ و چاپ اول ج ۱ ص ۴۶۸؛ کشف الظنون الشجرة؛ مقدمه کنزالحکمه؛ فهرست دارالکتب ۱۹۲۴ج ۱ ش ۲۴۹ و چاپ ۱۹۶۱ ص ۴۳۵؛ فهرست خدیوی مجموعه ۹۳ از مجامیع مصطفی فاضل پاشا و نیز ج ص ۹۵؛ فهرست برلین ش ۵۰۶۳؛ دنا ۳۵۱/۶ (۱۰ نسخه)] ۱. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۱۸۳۸ خط: نسخ تحریری، کا: عبدالرحیم بن معروف، تا: اواخر ربیع الثانی ۸۶۰ق؛ افتادگی: وسط؛ کاتب فهرست رساله‌ها و ابواب و فصول کتاب را روی دو صفحه اضافی آغاز نسخه نوشته و فصل ۱۶ از فن ۲ از رساله ۵ را از قلم انداخته و در متن کتاب نیز از فصل نهم تا هفدهم (فن مذکور) یکجا از نسخه ساقط گشته. رساله دوم که در منطق است در این نسخه نیست و پس از رساله اول، رساله سوم آغاز می‌گردد. در فهرست مزبور که ظاهراً از کاتب نسخه است پس از ذکر رساله دوم آمده: رساله دوم را بعلت و طول مباحثه ... (؟) حذف کردم». انجام رساله یکم: «و اما اقسام آلة الحكمة اعنى المنطق فهى تسعة اقسام. تركناها كما ذكر ... فالان نشرع فى الرسالة الثالثة فى الاخلاق و التدابير و السلام على خير الخلايق محمد و آله و اصحابه اجمعين» و در ذیل فصل دوم رساله اول (ص ۹ نسخه) که در تقسیمات حکمت است چنین گوید: «آلت حکمت که منطق است ۹ قسم است از نوشتن آن صرف نظر کردم بعلتی که قبلا یاد شد و اکنون رساله سوم را آغاز می‌کنم» در ص ۱۰ عنوان رساله سوم «فی الاخلاق و ...» نوشته شده ولی صفحه سفید مانده و در ص ۱۱، رساله ۳ از نو آغاز شده، رساله ۴ در ص ۳۰۷ پایان یافته و رقم کاتب اصل در ذیل آن چنین است: «تم الكتاب فى العشر الاول من شعبان ... سنه تسع و خمسين و ثمانماه»، در ذیل رساله سوم نیز کاتب نسخه اصل رقم کرده و نام خود را نیز آورده. روی ص ۶۶ عنوان رساله ۴ نوشته و رساله خود از ص ۶۷ آغاز شده، سرآغاز رساله‌ها دارای بسمله و خطبه و دیباچه‌ای کوچک است. روی یکی از برگ‌های اضافی اول نسخه قصیده‌ای ۱۴ بیتی از عبدالرحیم بن معروف و از آن جمله است: «عليك سلام يا من العلم فضله ×× و من اهل بيت المصطفى عند اهله / و ما قيل ان الشرع بالوحى مثبت×× فذلك مما ليس يدفع مثله / فان امام المتقين مرجح ×× لهذا على ما قد تبين نقله / و مستبعد امر الكشوف و نهيه ×× و ذا عجب ممن نسلم عقله / و ما خالفت قول الامام من الكلم ××حرام لدينا ليس ينقل حله / و قسطاس اهل الكشف مما به كشف××لاصحابه للحق و الغير شكله / و لكنما العينين ما كان مدركا ×× من الامر ما قد كان يدرك فحله». زیر این اشعار توضیح داده که مقصود، اشاره بدین کلام حضرت علی (ع) است: «الا ان ذكر الله جلاء للقلوب ...»، بالای اشعار چنین نوشته: «... مما انشاه الفقير الى الله الرؤف عبدالرحيم بن معروف»، بر پشت نخستین برگ کتاب (پایین ص ۲ فهرست مذکور) این یادداشت دیده می‌شود: «من مواهب الله تعالى على العبد الاذل الاحقر محمد حسن بن احمد النطنزی فی اواخر ۱۲۵۷»؛ مهر: «محمد حسن بن احمد»؛ جلد: کاغذی سبز، ۴۹۲ص، ۲۷ سطر، اندازه: ۱۷/۵×۲۶سم [ف: ۵ - ۲۸۹] تهران؛ دانشگاه؛ شماره نسخه: ۲۲۹۴-ف نسخه اصل: همان نسخه بالا [فیلمها ف: ۱ - ۳۳۸]
۷۹۶

گزارش اشکال یا پیشنهاد