احسن من مسکین ابدح و هرام الساکین و به مدار هذا العلم ثم ان الاستادین قسموه الى ثلاثه اقسام و حکموا فیه احکاما متفرقه و لم اجد اصدق من حکم السرخاب لانه شی على الصواب...»، کاتب در بالای نسخه به خط سرخ نوشته است: «... (زایل شده) سرخاب و الله اعلم بالصواب» ولی در پایان نسخه (ص ۳۱۷) رقم کرده است: «تمت سر المکتوم و غریب العلوم على ید الفقیر الحقیر المعترف بلعجز(!) و التقصير ... (سیاه کرده اند) عفى عنه ملک الغفار ایام ذی الحجه ۱۱۹۳».
تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۲۷۷۸/۳
آغاز: الحمد لله رب العالمین و الصلوة و السلام علی محمد و آله و صحبه اجمعین؛ انجام: فانهم و لا تکونن من الجاهلین
خط: نسخ، بیکا، تا: ۱۲ و ۱۳؛ کاغذ: فرنگی، جلد: تیماج سیاه، ۲۲ص (۲۹۶-۳۱۷)، اندازه: ۱۶×۲۲سم [ف: ۹ - ۲۴۴]
● السر المکنون / كيميا / عربی
as-sirr-ul maknūn
جابر بن حیان، ۱۲۰ - ۱۹۸ ؟ قمری
jāber ebn-e hayyān (739 - 814)
جابر ۱۴۴ رساله در میزان و قواعد علم کیمیا تألیف نموده و مجموع آنها را «کتب الموازین» نهاده که رساله حاضر یکی از آنهاست؛ السر المکنون که در آن از کتابهای الاصول، الادلة، المزاج، الحاصل، الطبيعة، الفرقد، الاغراض لكتاب الاصول، الحبوة خود یاد میکند و از سقراط و بلیناس. در آن میگوید از چهار برادر که یاد کردم به دو تن اعتماد دارم یکی فارسی دیگر تازی و این دو در دو جای عراق زاده شدند کوچکتر در جایی گرم و خشک و بی آب به سر میبرد و بزرگتر در زمینی آبادان و هر دو هشتاد سال خواهند زیست. جابر در اینجا به رمز درباره زندگی آینده آن دو پیشبینی میکند و میگوید که کوچکتر آزار خواهد دید و در زمان او شهرها ویران میگردد و مردم آنجاها میشورند و بدان بر نیکان چیره میشوند. آنگاه به دو برادر میسپارد که رازها را نهفته بدارند. جابر در آن از برادر پارسی خود که در عراق زاده است یاد نمود و در چند جا به سید خود سوگند میخورد و از او و از پدرانش حدیث میآورد؛ این رساله در سه جزء تألیف شده است.
آغاز: الجزء الاول من كتاب سرالمكنون. قد كنا يا اخي قدمنا كتبنا هذه عدة كتب في فنون كثير كل فن منها قايم بنفسه فمنها ما فيه منازعات و شكوك لم نكشفها في مواضعها ...
[تاریخ التراث العربی، سزگین ۲۵۴/۴؛ الذريعة ۱۷۰/۱۲؛ كشف الظنون ۹۸۹/۲]
شرح و حواشی:
۱- خلاصة سر المكنون
۲- سر المكنون (منتخب) (۲ عنوان)
۱. تهران؛ دائرة المعارف؛ شماره نسخه: ۱۹۸۸/۳-عکسی
آغاز: برابر؛ انجام: فيا ليت شعرى كيف اعطوها ولاى القوم، هذا الفضل كله الذى اسأل ان يرزقنا ما رزقهم و الله الولى بذالك و الرازق الفاعل لما يحب انه جواد كريم.
جزء اول؛ خط: نستعلیق پخته، بیکا، تا: ۱۰۵۴ق؛ سپس «الجزء الثانى من سر المكنون»؛ ۱۸ص (۵۸-۷۵) [عکسی ف: ۱ - ۲۰۸]
۲. تهران؛ دائرة المعارف؛ شماره نسخه: ۱۹۸۸/۴-عکسی
آغاز: سبحان الذى احاط بكل شئ علماء و احصر كل شئ عددا و اختصر من شاء بعلمه و تعالى عما يقولو المبطلون علواً كبيرا. و من كان ذاكراً لما قدمناه فى الجزء الاول من قاعدة التدابير؛ انجام: و سبب الحرمان للمستحقين و الله. تم الجزء الثالث من كتاب سرالمكنون بحمدالله و منه و صلى الله على خير خلقه محمد و صحبه.
جزو دوم؛ خط: نستعلیق پخته، بیکا، تا: ۱۰۵۴ق؛ ۱۳ص (۷۶-۸۸) [عکسی ف: ۱ - ۲۰۸]
۳. تهران؛ دائرة المعارف؛ شماره نسخه: ۱۹۸۸/۶-عکسی
آغاز: الجزء الثالث من كتاب السرالمكنون من تأليف ... جابر بن حيان الصوفى ... بسمله. اما من خصه الله شيئ من علمه و تفضل عليه من حمه، فقد اتضح الطريق الذى هو اكثر من التعليم؛ انجام: فاعلم ذلك و اذ اتينا على بقية الرسايل الادلة. فليكن الان آخر. تم. تمت الرسالة بحمدالله و منه و حسن توفيقه و الصلاة على خير خلقه محمد و آله و صحبه.
در آن از جزء دوم که گذشته یاد میکند و نیز از «غاية التجريد» خود نام برده است؛ خط: نستعلیق پخته، بیکا، تا: ۱۰۵۴ق؛ ۱۶ص (۸۸-۱۰۳) [عکسی ف: ۱ - ۲۰۸]
۴. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۱۷۲۸۱/۱۶
آغاز: برابر؛ انجام: فیالیت شعری کیف اعطوها ... اسئل الله ان يرزقها ما رزقتم ... انه جواد كريم.
الجزو الاول؛ خط: نستعلیق، بیکا، تا: قرن ۱۱-۱۲؛ جلد: تیماج قهوهای، ۱۸ص (۳۷۰-۳۸۷)، ۱۸ سطر، اندازه: ۱۶/۵×۲۲سم [ف: ۴۷/۲ - ۱۱۸]
۵. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۱۷۲۸۱/۱۷
آغاز: بسمله سبحان الذى احاط بكل شىء و احصى كل شى عدد؛ انجام: فان الحده و الطاعنين على الحكما كثير و هم سبب الحرمان المستحقين.
الجزو الثانى؛ خط: نستعلیق، بیکا، تا: قرن ۱۱-۱۲؛ جلد: تیماج قهوهای، ۱۴ص(۳۸۷-۴۰۰)، ۱۸ سطر، اندازه: ۱۶/۵×۲۲سم [ف: ۴۷/۲ - ۱۱۸]
۶. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۱۷۲۸۱/۱۸
آغاز: بسمله اما من خصه الله بشىء من علمه و تفضل عليه بشىء من حكمه فقد اتضح له الطريق؛ انجام: و اذ قد اتينا بقية الرسايل الا ... فليكن الآن آخرها.
جزء سوم؛ خط: نستعلیق، بیکا، تا: قرن ۱۱-۱۲؛ جلد: تیماج