۳۳/۱ - ۳۰]
خلاصة اللغات ← خلاصة المجمع سروری
● خلاصة اللغات / لغت / فارسی
xolāsat-ol loqāt
گنابادی، محمد مؤمن بن ابی المحسن، ق ۱۰ قمری
gonābādī, mohammad mo'men ebn-e ab-el-mohsen (-16c)
اهدا به: خلف صدق محمد
تاریخ تألیف: ۱۰۰۱ق (موافق جمله «چارم ذی الحجه»)
فرهنگ مختصری است برای لغات و واژههای عربی و فارسی که منشیان فصیح و وقایعنگاران بدان نیاز دارند، در دو فصل (عربی، فارسی) که به ترتیب حروف آغاز کلمات در هر یک از این دو فصل تنظیم شده، و پس از آن خاتمهای در استعارات فارسیزبانان میباشد.
آغاز: حمد و سپاس بی قیاس مر احدی را که منشیان سخن آفرین معجز بیان از انشاء او عاجزند متکلمی را سزا است که جواهر زواهر کلام و بیان در زبان طوطی ناطقه انسانی نهاده ...
انجام: چارم ذی الحجه بوقت زوال×× شد چو تمام از پی تاریخ و سال / پیر خرد گفت به صد احترام×× چارم ذی الحجه بود و السلام
[هنر و مردم ۲۹/۹۴ و ۵۵/۹۵؛ دنا ۹۷۲/۴؛ نسخههای منزوی ۱۹۲۷/۳]
۱. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۸۶۷۷
خط: نستعلیق، کا: محمد حسین جنابذی، تا: قرن ۱۰؛ مصحح، یادداشت مقابله این نسخه با نسخه اصل توسط مؤلف محمد مؤمن بن ابوالمحسن حسینی جنابذی در ۹۹۸ق، اشعاری فارسی و عربی از شاه روح همدانی با تخلص روح؛ مهر: «سلام علی ابراهیم» (مربع)؛ تملک: محمد صالح جیلانی با مهر «یا صالح المؤمنین» (بیضی)، تملکی محو شده به سال ۱۰۹۱ق در کرمان با مهر «اول کل شی ... الباقی» (بیضی)؛ یادداشت اهدای کتاب از مهدی قلی ... به ملک الشعراء بهار به سال ۱۳۰۵ق؛ جلد: تیماج سرمهای، ۲۰۰گ، ۱۴ سطر، اندازه: ۱۱/۵×۲۱/۵سم [ف: ۲۸ - ۲۰۴]
تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: بدون شماره-بهار
همان نسخه بالا [نشریه: ۵ - ۶۶۱]
۲. قم؛ مرکز احیاء؛ شماره نسخه: ۷۷۹
آغاز و انجام: برابر
خط: نستعلیق، کا: خاکسار، تا: اواخر صفر ۱۰۲۶ق؛ جلد: تیماج، ۱۵۸گ، ۲۰ سطر، اندازه: ۱۳×۲۵/۵سم [ف: ۲ - ۴۳۷]
۳. تهران؛ دانشسرای عالی-کتابخانه میرزا عبدالعظیم خان قریب گرکانی؛ شماره نسخه: ۳۹
آغاز و انجام: برابر نسخه فصل نخستین است، سپس لغات فارسی فارسی از حرف «ز» تا «یاء»؛ خط: نستعلیق، بیکا، تا: نیمههای ربیع الاول ۱۰۵۰ق [نشریه: ۵ - ۶۲۴]
تهران؛ دانشگاه؛ شماره نسخه: ۳۱۵۹-ف و ۳۲۱۹-ف
نسخه اصل: همان نسخه بالا [فیلمها ف: ۲ - ۸۶ و ۱۰۲]
● خلاصة اللغات / لغت / فارسی
xolāsat-ol loqāt
علی بن العارن الحافظ
‘alī ebn-el-‘āren-el-ḥāfez
وابسته به: ترجمان القرآن؛ جرجانی، علی بن محمد (۷۴۰-۸۱۶)
سید میر شریف گرگانی کتابی در لغات قرآن کریم دارد به نام «الترجمان» که بترتیب سوره ها تنظیم شده است (الذریعة ۱۷/۴). در کتاب حاضر همان لغات را به ترتیب الفبائی تنظیم نموده و تصرفی در آنها نکرده است.
قم؛ گلپایگانی؛ شماره نسخه: ۳۶۴۹-۱۸/۱۶۹
آغاز: بسمله الحمدلله حق حمده ... اما بعد این کتاب ترجمان علامه علماء عالم سید شریف جرجانی است قدس الله سره ورضی عنه که به التماس صاحب دولتی که قوام مصالح امور؛ انجام: ی م یمنی خجستگی، یمنه خجسته، یمین دست راست، یوح نام آفتاب.
خط: نسخ و نستعلیق، کا: محمد حسین بن محمد بخار طهرانی، تا: پنجشنبه ۸ محرم ۱۲۶۴ق؛ در حاشیه فوائد متفرقه و ترجمه بعضی از لغات آمده؛ مهر: کاتب «محمد حسین» (بیضی)؛ جلد: مقوا، ۱۴۶گ، ۱۷ سطر، اندازه: ۱۱×۱۷/۵سم [ف: ۳ - ۱۷۴۴]
● خلاصة اللغات و تفسير المشكلات / لغت / فارسی
xolāsat-ol loqāt va tafsīr-ol moškelāt
باخرزی، اسماعیل بن لطف الله، ق۶ قمری
bāxarzī, esmā‘īl ebn-e lotf-ol-lāh (- 12c)
لغت عربی به فارسی که مؤلف در آن کلمات دشوار و کم استعمال زبان عربی را که در متنهای فارسی دیده میشود شرح و توضیح داده است. اثر دارای مقدمه و ۲۸ کتاب است و هر کتاب به ۳ باب کوچکتر تقسیم شده است.
آغاز: الحمدلله الذی انزل القرآن العربی و اوضح حجج البینات و صیر لغة العرب احسن الالفاظ و اللغات و الصلوة ... اما بعد، همی گوید. محرر این ترکیب و مقرر این ترتیب العبد الفقير الله الغنى اسماعیل بن لطف الله باخرزی اصلح ...
[مقدمه لغتنامه دهخدا ص ۳۵۵؛ منزوی ۱۹۸۲/۳؛ فرهنگنامههای عربی به فارسی ص ۲۶۵-۲۶۶؛ دنا ۹۷۳/۴ (۱۱ نسخه)]
۱. شیراز؛ علامه طباطبائی؛ شماره نسخه: ۱۱۳۳