فهرستگان نسخه‌های خطی ایران (فنخا)، ج ۱۳، ص ۹۱۹

۹۱۹ فهرستگان نسخه‌های خطی ایران (فنخا) ج ۱۳
از انجا که زکریای رازی بعد از عصر وی می‌زیسته از این رو نمی‌تواند از بختیشوع باشد؛ خط: نسخ، کا: محمود بن علی طبسی، تا: صفر ۱۰۵۹ق؛ مصحح؛ فائده‌ای پزشکی در خصوص ماکولات و مشروبات در ماه‌های رومی بعد از انجام رساله به صورت ناتمام آمده؛ کاغذ: شرقی، ۴۱گ (۱پ-۴۱ر)، ۱۷ سطر، اندازه: ۶/۵×۱۵سم [ف: ۳۷ - ۲۰۷] ۴. تهران؛ علوم پزشکی؛ شماره نسخه: ۹۷/۱ آغاز: بسمله. حمد و سپاس و ثنای بی قیاس خالقی را سزد که بامر کن فیکون طبقات سموات بوقلمون بی معونت ستون بر افراشته ... اما بعد چنینگوید مولانای اعظم کامل رئیس الحکماء و مفخر الاطباء و سراج العلماء راسخ العلم و الیقین قدس الله روحه؛ انجام: تا آب برود و بعد از آن بکار دارند در کتابخانه دکتر مفتاح نسختی است دارای همین خلاصة الطب که پس از دیباجه و چند برگی همان بخشی را که «اختیارات یوسفی» خوانده شده، دارد و سپس رساله یادگار است بی دیباجه و در دنبال آن بدین گونه: بکار دارند. بسمله و به نستعین بخش نخستین». و در پایان یادگار در آن چنین است: «فودنج دشتی بود و الله اعلم»؛ خط: تحریری، بی‌کا، تا: ۱۰۶۳ق؛ نسخه‌ای از آن در دانشگاه هست (ش ۴۱۸۶) میان دو برگ ۱ و ۲ افتاده کسی در ۱۱۳۸ آن را خلاصة الطب خوانده است؛ ۱۶۹ص (۱ - ۱۶۹)، ۱۸ سطر، اندازه: ۱۲×۲۴سم [نشریه: ۳ - ۳۲۴] ۵. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۲۱۷۰ آغاز: سایر الناس گماشته وحضرت محمد مصطفی (ص)؛ انجام: نخورد ورک نزند و الله اعلم بحقايق الاشياء. کاتب نام مؤلف را درست ننوشته و القاب او را بدین گونه آورده است: «مولانای اعظم کامل رئیس الحکماء و مفخر الاطباء سراج العلماء داع العلم و الیقین قدس الله روحه». تنها از سبک انشای کتاب پیداست که مؤلف آن در حدود قرن هشتم می‌زیسته است؛ خط: نسخ تعلیق، کا: اسماعیل بن اصیل گیلانی کوچسفهانی شیرائی، تا: ۱۰۷۲ق؛ افتادگی: آغاز (یک صفحه)؛ کاغذ: اصفهانی شکری، جلد: میشن خرمایی، ۳۴۵ص، ۱۴ سطر، اندازه: ۱۳/۵×۲۰سم [ف: ۶ - ۱۳۷] ۶. تهران؛ ملک؛ شماره نسخه: ۴۲۲۶/۴ آغاز: بسمله. حمد و سپاس و ثنای بیقیاس خالقی را سزد که بامرکن فیکون طبقات سماوات ... اما بعد چنین گوید مولانا؛ انجام:... پنج شیشه عسل مصفی، سه وزن ادویه می‌باید. تمت رسالة خلاصة الطب فی یوم ۲۲ صفر-منقول عنه قابل اصلاح نبود. امید که با کتاب مصححی مقابله شود. نام کتاب در دیباچه آمده ولی نام نگارنده با عنوان سراج العلماء، راسخ العلماء، سراج العلم و الیقین یاد شده؛ از ناشناس، که در آغاز نسخه از وی به: مولانای اعظم، کامل، رئیس الحکما و مفخر الاطبا سراج العلما راسخ العلم و الیقین (ق) یاد شده است. کهن‌ترین نسخه شناخته شده آن نوشته ۱۰۶۳ق (نسخه ها ۵۳۰/۱) است ولی نثر و روش نگارش آن نشان می‌دهد که از آن تاریخ بسیار کهن‌تر است. نسخه‌های آن با یکدیگر جدایی دارند. نسخه در دست در پنج «بخش» است، و هر بخش در چند «باب» و «فصل»هایی. بخش نخستین در هجده «باب»: ۱. بیماری که مادی باشد چند است و نشان هر یک، ۲. فرق میان بیماریی که از ماده بود و امتلا، ۳. اندر آنکه امتلا از چند گونه بود، ۴. نشان‌ها که خبر دهد از بیماری، ۵. نشان‌ها که نیک بود از بیماری ...، ۱۰. تدبیر باز داشتن مضرت‌ها، ۱۸. اندر تدبیر مسافران. بخش دوم در علاج بیماری‌ها از سر تا پا، در سی باب: ۱. سرسام و درد سر گرم، ۲. اندر سرسام و درد سر سرد، ۳. مالیخولیا، ۴. غفلت و فراموشی، ۵. سکته، ۱۰. تشنج، ۱۵. بیماری دهان و زبان و دندان و حنجره و حلق، ۲۰. انواع قولنج، ۲۵. یرقان، ۳۰. نقرس، بخش سیم در تب‌ها دو باب: ۱. انواع تبها و علاج آن، ۲. اندر انواع آبله و حصبه. بخش چهارم، اندر علاج ریشها و جراحت ها و آماس، در یازده «باب»: ۱. آماس کردن، ۵. جرب و خارش، ۱۰. جراحت، ۱۱. اخا (؟) در عضوی. بخش پنجم در مجر (؟) و زهرها و زینت سه «باب»: ۱. مجر، ۲. زینت، ۳. علاج زهرها؛ خط: نستعلیق، کا: محمد حسن بن ملاعلی، تا: ۲۶ ربیع الاول ۱۰۸۰ق؛ کاغذ: فستقی، ۱۳۲گ (۶پ-۱۳۷پ)، اندازه: ۱۰/۲×۲۱/۲سم [ف: ۷ - ۲۸۷] تهران؛ دائرة المعارف؛ شماره نسخه: ۲۵/۴-عکسی اصل آن: همان نسخه بالا [عکسی ف: ۲ - ۱۱۳] ۷. قم؛ گلپایگانی؛ شماره نسخه: ۱۴۴۲-۸/۱۵۲ آغاز: از برای سبل و سلاق و دمعه و ناضه ... اما رمد که درد چشم است مگر ماده خون باشد علامت آن ... علاج آن فصد قیفال کنند و شقیقه نمایند؛ انجام: فصل هفدهم در گزیدن حشرات ... اما لدغ العقارب که گزیدن کژدم است علاج آن باز به شیشه ... اما لدغ الزنبور که گزیدن زنبور است علاج از «باب اندر رمد چشم وعلاجش» از فصل دوم تا فصل هفدهم در گزیدن حشرات لذعه، کتاب طبی مختصری است در بیان بیماری‌ها دردها و علاج آنها دارای ابواب و فصول، گزارش بخش موجود در نسخه: باب اندر رمد چشم وعلاجش، فصل ۳. در امراض گوش، ۴. امراض انف، ۵. امراض رو، ۶. امراض حلق، ۸. امراض پستان، ۹. امراض معده، ۱۰. امراض کبد، ۱۱. امراض طحال، ۱۲. امراض روده، ۱۳. امراض مخصوص زنان، ۱۴. ...، ۱۵. حمیات، ۱۶. ...، ۱۷. گزیدن حشرات؛ خط: نستعلیق، بی‌کا، تا: قرن ۱۲؛ افتادگی: آغاز و انجام؛ محشی؛ جلد: روغنی با زمینه مشکی، ۵۱گ، ۱۴ سطر، اندازه: ۹×۱۴سم [ف: ۳ - ۱۷۴۳] ۸. تهران؛ علوم پزشکی؛ شماره نسخه: ۱۳/۱ آغاز: بسمله. بیان اسماء و علامتهای او و صفتهای (او) علی سبیل الایجاز. فلغمونی آماس خونی را گویند اندر گوهر دماغ و ماده آن خون فاسد بود و صعبی آن تا حدی بود که درزهای سر باز شود و شبکه دماغ از هم باز کشیده شود؛ انجام: و بعد از آن بکار دارند تم تم (درست مانند خلاصة الطب ش ۹۷/۲)
۹۱۹

گزارش اشکال یا پیشنهاد