آغاز: الحمدلله رب العالمين و العاقبة للمتقين و الصلوة و السلام علی خیر خلقه محمد و آله أجمعين اما بعد این کتاب در علم حساب و مشتمل بر مقدمه و مقاله از کتاب خلاصه حساب خواجه قطب الدین خسروشاه ... بدانکه حساب در لغت شمار است و در اصطلاح علمیست که از آن معلوم؛ انجام: مسئله نود و نهم اگر در مجلسی چیزی مخفی سازند و خواهند معلوم نمایند ... این بود مسائل نود و نه گانه خواجه ... امیدوار است که چون منظر طالبان این فن برسد مؤلف و کاتب را بدعای خیر یاد و شاد نمایند
خط: نسخ، بیکا، تا: قرن ۱۲ یا ۱۳؛ مصحح، محشی؛ ۶برگ مسائل متفرقه در حساب در پایان، کاتب از خوشنویسان عصر خود بوده و تا سال ۱۲۳۰ زنده بوده؛ کاغذ: فرنگی، ۱۷گ (۱-۱۷)، ۲۰ سطر، اندازه: ۶×۱۴سم [ف: ۳۱ - ۴۷۹]
۱۰. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۶۶۰۸/۲
انجام: ... که همان بیت است و آن را کل واحد از نصف و ربع و خمس قسمت نموده مجموع خارج قسمتها را جمع نمایند.
خط: نستعلیق، بیکا، بیتا؛ افتادگی: انجام؛ بین این رساله و رساله سوم مجموعه بخشی از اشعار «سلامان و ابسال» جامی و اشعاری فارسی از صائب و عرفی و قسما دیوانه مشهدی و مقیمای مشهدی و مقیمای تبریزی و مصاحب و مخفی بنت اورنگ زیب و مقتدای بلخی و رفیع منشی و ناظم و ابن سینا و خواجه نصیر و میرزا جلال اسیر و یادداشتی به نقل از تاج الدین خوارزمی در معرفت عالم فانی دیده میشود؛ کاغذ: الوان، جلد: تیماج قهوهای، ۱۷گ (۱۱پ-۲۶پ)، اندازه: ۱۷/۵×۲۹/۵سم [ف: ۲۰ - ۱۵۲]
۱۱. قم؛ گلپایگانی؛ شماره نسخه: ۶۸۹/۲-۴/۱۵۹
آغاز: برابر؛ انجام: این است خلاصه آنچه در باب حساب از کتب متفرقه درین کتاب جمع نموده امیدوارست که منظور نظر كيميا اثر اهل فهم وادراک گردد. تاریخ اتمام کتاب ... راستی درحساب تاریخ است ×× در همه کار راستی بهتر
از اول تا آخر؛ خط: نستعلیق، بیکا، بیتا [ف: ۳ - ۱۷۳۴]
● خلاصة الحساب / ریاضیات / عربی
xulāṣat-ul hisāb
شیخ بهائی، محمد بن حسین، ۹۵۳ - ۱۰۳۰ قمری
šeyx-e bahā'ī, mohammad ebn-e hoseyn (1547 - 1621)
اهدا به: حمزه بهادر خان (شاهزاده صفوی)
تاریخ تألیف: ۲۴ ربیع الثانی ۱۰۰۶ق
این کتاب از متون موجز این علم است و چون مؤلف بزرگوارش مشهور و از عصر تألیف مورد توجه مبتدی و منتهی از درس و ترجمه و شرح و تحشیه و تا اوایل قرن ۱۴ در حوزههای علمی مدار بحث و تدریس بوده است. کتاب مشتمل است بر «مقدمه» در تعریف علم حساب و ده «باب» و «خاتمه»: ۱. حساب الصحاح (در شش فصل)؛ ۲. حساب الكسور (در سه مقدمه و شش فصل)؛ ۳. استخراج المجهولات بالاربعة المتناسبة؛
۴. استخراج المجهولات بحساب الخطاین؛ ۵. استخراج المجهولات بالعمل بالعكس؛ ۶. المساحة (در مقدمه و سه فصل)؛ ۷. فى ما يتبع المساحات من وزن الارض لاجراء القنوات و معرفة ارتفاع المرتفعات و عروض الانهار و اعماق الانهار و اعماق الآبار (در سه فصل)؛ ۸. استخراج المجهولات بالجبر و المقابلة (در دو فصل)؛ ۹. قواعد شريفة و فوايد لطيفة لابد للمحاسب منها و لا غناء له عنها و لنقتصر فى هذا المختصر على اثنى عشرة؛ ۱۰. مسائل متفرقة بطرق مختلفة تشحذ ذهن الطالب و تمرنه فى استخراج المطالب؛ خاتمه قد وقع للحكماء الراسخين فى هذا الفن مسائل صرفوا فى حلها افكار ... و تفصيل مطالب را به مؤلفه ديگرش موسوم به بحرالحساب احاله نموده است. مؤلف در مقدمه، توصيفى از اين تأليف كرده و مىنويسد كه «اين كتاب خلاصه تمام كتابهاى متقدمين و زبده رسالههاى متاخرين است» و در آخر كتاب هم خطاب به مطالعهكنندگان مىگويد: در اين كتاب جواهر نفيسهاى كه تا كنون در هيچ رساله و كتابى نياوردهاند آوردم پس قدر آن را بدان و از غير اهلش پنهان بدار.
در ديباچه بيشتر نسخهها كتاب به نام سلطان حمزه بهادرخان (فرزند شاه محمد خدابنده و برادر شاه عباس صفوى) نوشته شده و به او اهدا شده است. اما در ديباچه برخى از نسخهها خلاصه به نام شاه عباس و در برخى ديگر به نام سلطان حسن برادر ديگر شاه عباس است و در برخى از نسخهها نيز به نام كسى نيست.
آغاز: نحمدك يا من لا يحيط بجميع نعمه عدد ولاينتهى تضاعف قسمه الى امد ...
انجام: فان كثيراً من مطالبها حرى بالصيانة و الكتمان حقيق بالاستتار عن أكثر أهل هذا الزمان فاحفظ وصيتى اليك و الله حفيظ عليك.
چاپ: مشار عربى ص۴۵۶: نشانى ۲ چ؛ تهران، سنگى، ۱۳۱۶ق، خشتى، ۴۲ص (صص۲-۴۳)؛ ۱۲۷۹ق؛ ۱۳۱۱ق، ۴۳ص (صص۱-۴۳)؛ تهران، سنگى، ۱۲۷۶، خشتى، ۴۰ص؛ [تبريز]، سنگى، ۱۳۰۱، خشتى، ۴۲ص (صص۲-۴۳)؛ همچنين به زبانهاى انگليسى، فرانسه و لاتينى ترجمه و بارها در اروپا چاپ شده است
[الذريعة ۳۰۰/۶ و ۲۷۴/۱۱؛ مشار عربى ص۴۵۶: نشانى ۲ چ؛ ريحانة الادب ۵۸۹/۷؛ مكتبة اميرالمؤمنين ۴۶۱/۲ و ۴۶۲/۲؛ الاوقاف العامة موصل ۲۲۹/۲ و ۲۵۵/۲ و ۱۴۹/۳ و ۱۶۸/۳ و ۱۹۲/۳؛ دنا ۹۳۳/۴- ۹۴۸ (۵۳۹ نسخه)]
شرح و حواشی:
۱- شرح خلاصة الحساب؛ استرآبادی، شرف الدین علی (-۹۶۵)
۲- شرح خلاصة الحساب = كنز الحساب = شرح جواد = قوانين الحساب؛ فاضل جواد، جواد بن سعید (-۱۰۶۵)
۳- شرح خلاصة الحساب = اعمال ضرب؛ ملا شمسا، شمس الدین محمد (۱۰۱۶-۱۰۹۸)
۴- شرح خلاصة الحساب؛ حسینی، محمد حکیم بن علاء الدوله (-