qotb-od-dīn xosro šāh (- 16c)
اهدا به: شاه باقی نعمة الله
تاریخ تألیف: ۹۴۶ق
تألیف قطب الدین خسروشاه یزدی متخلص به نامی است و مشتمل است بر «مقدمه» و دو «مقاله» و «خاتمه» با خطبه و دیباچهای مفصل که مختوم است به قصیدهای کوتاه در مدح شاه نعمة الله یزدی معروف به باقی نواده شاه نعمة الله ولی و ثنای شاه طهماسب صفوی. مقدمه در بیان دانستن آنچه قبل از شروع در مقصود لازم است، در شش «تنبیه»؛ مقاله ۱. حساب ریاضیین شامل سه «باب»: ۱) حساب اعداد صحیح و کسری در شش فصل، ۲) مساحتها که ضمن آن چند مسئله نیز دارد، ۳) جبر و مقابله و خطایین در دو فصل که چند مسأله و پاسخ آن را نیز دارد؛ مقاله ۲. حساب اهل سیاق مشتمل بر چهار قاعده و یک فایده. خاتمه در مسائل متفرقه که دارای نود و نه مسأله است.
آغاز: بسمله نحمدک یا اسرع الحاسبین و نشکرک یا محاسب یوم الدین نعبد ایاک و ایاک نستعین ... بعد از حمد و سپاس بی حد و قیاس تصویر ضمیر منیر اکسیر تأثیر ارباب فضل و کمال
انجام: مخفی نزد او باشد اینست خلاصه آنچه در باب حساب از کتب متفرقه ملخص نمودن در این کتاب سمت تحریر یافت امید است که منظور نظر کیمیا اثر اهل فهم و ادراک گردد.
[نسخههای منزوی ۱۷۰/۱؛ الذریعة ۲۲۴/۷؛ اثر آفرینان ۴۷/۴؛ دنا ۹۳۲/۴(۱۱ نسخه)؛ فهرستواره منزوی ۲۶۷۸/۴]
۱. اردکان یزد؛ امام صادق؛ شماره نسخه: ۳۰۲
خط: نسخ، بیکا، تا: قرن ۱۰؛ اهدایی: ورثه سلطان العلماء؛ ۱۳۲گ، ۱۵ سطر، اندازه: ۱۹×۱۳سم [ف: ۲ - ۴۷]
۲. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۴۷۵۳
آغاز و انجام: برابر
در یک مقدمه و دو مقاله و یک خاتمه؛ خط: نسخ، بیکا، تا: ۹۴۶ق؛ کاغذ: سپاهانی، ۱۳۲گ، ۱۹ سطر [ف: ۱۳ - ۱۴۰]
۳. مشهد؛ گوهرشاد؛ شماره نسخه: ۸۲۰۰
آغاز و انجام: برابر
خط: شکسته نستعلیق، بیکا، تا: ۲۰جمادی الاول ۱۰۲۴ق؛ مهر: «العبد محمد اسماعیل الحسینی» (چهارگوش)؛ در آخر نسخه بندی در عقود انامل؛ مهر: حاج سید سعید؛ کاغذ: هندی، جلد: تیماج مشکی، ۱۹ سطر (۱۳×۵)، اندازه: ۱۹/۵×۱۰/۵سم [ف: ۳ - ۱۱۱۳]
۴. مشهد؛ رضوی؛ شماره نسخه: ۵۲۷۶
آغاز: برابر؛ انجام: کتاب قضا دفتر عمرت بشتاب ×× تحریر نمودند، کجایی دریاب / چیزی که دروست جمع اعمال خطاست ×× اندیشه کن از حساب و از روز حساب
خط: نستعلیق، بیکا، تا: پنجشنبه سلخ شعبان ۱۰۳۴ق؛ واقف: آقا زین العابدین خادم اصفهانی، ۱۱۶۶ق؛ کاغذ: حنایی ، جلد: پارچهای، ۱۰۷گ، ۲۰ سطر (۱۸/۲×۸)، اندازه: ۲۶/۳×۱۳/۳سم [ف: ۸ - ۱۴۲]
۵. تبریز؛ ملی؛ شماره نسخه: ۳۴۰۲
آغاز: علی ای حال با این همه اندوه و ملال دامن سعی در میان اجتهاد استوار نموده با خود قرار داد که خلاصه حساب را منظور سازد؛ انجام: فی تاریخ الاتمام، نظم: شد تمام این کتاب و هست امید ×× که در آید به چشم اهل نظر / سعی کردم بسی و کوشیدم ×× تا ز تاریخ باشدش زیور / آخر الامر یافتم تاریخ ×× هم به توفیق خالق اکبر / «راستی در حساب» تاریخست ×× در همه کار راستی بهتر/ کتاب قضا دفتر عمرت بشتاب ×× تحریر نمودند کجائی ؟ دریاب / چیزی که دروست جمع اعمال خطاست ×× اندیشه کن از حساب و از روز حساب. قدتم بالخیر و السعادة ...
خط: نستعلیق، بیکا، تا: ۱۰۵۴ق؛ جلد: چرمی نرم، ۱۱۱گ، ۱۹-۱۷ سطر، اندازه: ۱۲/۵×۱۹/۵ [ف: ۱ - ۴۶۶]
تهران؛ دانشگاه؛ شماره نسخه: ۳۰۹۸-ف
نسخه اصل: همان نسخه بالا [فیلمها ف: ۲ - ۷۵]
۶. مشهد؛ رضوی؛ شماره نسخه: ۵۲۷۷
آغاز: برابر؛ انجام: کتاب قضا دفتر عمرت بشتاب ×× تحریر نمودند، کجایی دریاب / چیزی که دروست جمع اعمال خطاست ×× اندیشه کن از حساب و از روز حساب
خط: نستعلیق، کا: علی بن محمد صالح عاملی، تا: دوشنبه ۲۲ ذیحجه ۱۰۵۹ق؛ کاتب دیباچه مفصل و رباعی خاتمه را به قلم نیاورده؛ ارقام سیاقی؛ واقف: آقا زین العابدین، ۱۱۶۶ق؛ کاغذ: حنایی، جلد: چرمی، ۱۴۸برگ، ۱۷ سطر (۵×۱۳/۵)، اندازه: ۹/۶×۱۸/۲سم [آستان قدس-ف: ۸ - ۱۴۴]
۷. قم؛ مرعشی؛ شماره نسخه: ۱۱۲۹۳
آغاز: ... الحال آنکه رباعی حیرانم و حیرانی من ×× ز اندازه برون بیسرو سامانی من؛ انجام: تمام شب و ربع مابقی از شب و ثلث از شب گذشته است چه مقدار از شب گذشته باشد جواب آنست ... افتاده
خط: نستعلیق، بیکا، تا: قرن ۱۲؛ افتادگی: آغاز و انجام؛ کاغذ: فرنگی، جلد: ساغری مشکی، ۱۱۰گ، ۱۶ سطر (۸×۱۳)، اندازه: ۱۹×۲۱سم [ف: ۲۸ - ۴۴۲]
۸. مشهد؛ رضوی؛ شماره نسخه: ۵۵۲۵
آغاز: افناء هر دو مخرج مینماید پس دو را عاد گویند و وفق کسرین مذکورین نصف باشد؛ انجام: از علم سیاق مرد عارف نشود ×× واقف ز حقایق و معارف نشود / علمی است که نیک و بد درو بسیارست×× تا کس نکند شروع، واقف نشود
تا اواخر تنبیه چهارم؛ خط: نسخ، بیکا، تا: قرن ۱۳؛ افتادگی: آغاز و خاتمه کتاب را که مشتمل است بر نود و نه مسأله ندارد؛ واقف: حاج وزیر وظایف، ۱۳۰۹ش؛ کاغذ: فستقی فرنگی، جلد: پارچهای، ۷۰گ، ۱۴ سطر (۷/۷×۱۰/۵)، اندازه: ۱۱×۱۶/۵سم [ف: ۸ - ۱۴۵]
۹. قم؛ مرعشی؛ شماره نسخه: ۱۲۴۶۸/۱