حفظ صحت معده، ۷- حفظ صحت جگر، ۸- تدبیر دست و پا در سرما؛ خاتمه: در بیان انواع غذاها و مزاج و منافع آنها که مشتمل بر ده «فایده» است: ۱) بیان وجوب، ۲) بیان لحوم و گوشتها، ۳) بیان تخمها، ۴) بیان شیر و آنچه از او به عمل میآید، ۵) بیان میوهها، ۶) بیان سبزیها، ۷) بیان توابل و ابازیر و غیره، ۸) بیان شیرینیها ...، ۹) بیان اشتهاء، ۱۰) مطالب متفرقه در حفظ صحت.
آغاز: بسمله، سبحانک اللهم یا قدوس یا طبیب النفوس اسألک الشفاء من الشفاء ... وبعد چنین گوید بنده درگاه سلطانی محمد کاظم گیلانی: درین اوان که فراش فروردین ...
انجام: که در علم و عمل آن محفوظ و محظوظ بمانند بحق نبیه البشیر و ولیه النذیر حسبنا الله العلی السمیع البصیر نعم الناصر و النصیر.
چاپ: مشار فارسی، ج ۲، ص ۱۷۶۰؛ دارالخلافه طهران، ۱۳۰۴ق، وزیری کوچک، ۶+۳۱۱+۸صص
[الذریعة ۲۷/۷؛ دنا ۶۶۹/۴؛ فهرستواره منزوی ۳۴۲۱/۵]
۱. مشهد؛ رضوی؛ شماره نسخه: ۹۷۰۸
آغاز و انجام: برابر؛ فراغ از تسوید و تحریر این رساله در دارالمرز رشت ... واقع شد در عشر اول از شهر رجب سنه سبعة و سبعین و مأتین بعد الالف من الهجرة النبوية
خط: نستعلیق مخلوط به شکسته کم اعجام، کاتب = مؤلف (ظاهراً)، تا: ۱۲۷۷ق؛ واقف: خان بابامشار، اردیبهشت ۱۳۴۶؛ کاغذ: نخودی، جلد: تیماج ماشی، ۱۰۸گ، اندازه: ۱۳×۲۰سم [ف: ۱۹ - ۱۶۲]
۲. تهران؛ سپهسالار؛ شماره نسخه: ۷۳۷۱
آغاز و انجام: برابر؛ فراغ از تحریر وتسوید در دارالمرز رشت که مصراع «اول ارض مس جلدی ترابها» ... واقع شد درعشر اول رجب ۱۲۷۷ق ... والسلام خیرختام.
خط: نستعلیق، کاتب = مؤلف (؟)، بیتا؛ کاغذ: نخودی فرنگی، جلد: تیماج حنایی، ۱۳۳گ، ۱۳ سطر (۸×۱۴)، اندازه: ۱۶×۲۴/۵سم [ف: ۴ - ۳۱۹]
۳. تهران؛ ملی؛ شماره نسخه: ۹۰۵
آغاز و انجام: برابر
خط: نسخ، بیکا، تا: دهه اول رجب ۱۲۷۶ق؛ کاغذ: فرنگی آبی، جلد: تیماج مشکی، ۱۵۸گ، ۱۵ سطر (۵/۵×۱۳)، اندازه: ۱۰×۱۸سم [ف: ۲ - ۴۴۰]
● حفظ صحت و دفع مرض / طب / فارسی
hefz-e sehhat va daf‘-e maraz
چون مرض وبا آمده بوده به حسب خواهش بعضی از بزرگان این رساله کوتاه را در یک «مقدمه» و دو «فصل» نوشته: ۱. حفظ صحت؛ ۲. رفع مرض.
قم؛ معصومیه؛ شماره نسخه: ۳۹۸/۱
آغاز: الحمدلله رب العالمین، و صلی الله علی محمد و آله الطیبین و رهطه المخلصین؛ انجام: و بتجربه رسیده که آنها که قابل علاج بوده اند به همین طور معالجه شده اند.
خط: نسخ، کا: عبدالله، بیتا، جا: نجف اشرف؛ جلد: تیماج قهوهای، ۶گ (۱پ-۶ر)، اندازه: ۱۶×۲۱/۵سم [ف: ۱ - ۳۷۵]
● حفظ الصحة و العلاج / طب / عربی
ḥifẓ-uṣ ṣiḥḥa wa-l ‘alāj
جبرئیل بن عبیدالله بن بختیشوع، - ۳۹۶ قمری
jebre’īl ebn-e ‘obeyd-ol-lāh ebn-e boxtīšū‘ ( - 1006)
اهدا به: صاحب بن عباد
این گفتار در بهداشت و درمان پارهای از بیماریها است که از او دانسته شد. مؤلف ابوعیسی جبرئیل بن عبیدالله بن بختیشوع پزشک و آشنای به زبان فارسی است که در بغداد و سپس کرمان و فارس نزد فنا خسرو به سال ۳۵۷ و در ری نزد صاحب عباد و در دیلم نزد خسرو شاه بن مبادر پادشاه آنجا میزیست و پس از مرگ فنا خسرو به بغداد آمد و کناش بزرگ خود را به روش پرسش و پاسخ به نام کافی و برای صاحب عباد در ۵ جلد به پایان رساند. وی نگارشهای دیگری درباره کیش مسیح و یهود دارد و کتابی نوشت که در آن میان سخنان پیامبران و فیلسوفان سازگاری داد و کناش کوچکی هم دارد و گفتاری درباره دماغ برای خسرو شاه دیلمی نوشته است و گفتارهای دیگر. او در روز آدینه هشت رجب ۳۹۶ در ۸۵ سالگی درگذشت و در مصلی بیرون میافارقین به خاک سپرده شد (خزرجی ج۱ص۱۴۴).
تهران؛ دانشگاه؛ شماره نسخه: ۱۰۴۶/۳۹
آغاز: هو من كلام جبرئیل بن بختیشوع طبيب. اعلم ان مثل الانسان كمثل الارض الميتاء؛ انجام: و العين من المعدة و اللحية فی الخصية. الكبد بيت الدم. و المرارة بيت الصفراء. و الكلية بيت الشهوة. و الطحال بيت السوداء. و القلب بيت الفكر. و البلغم فی الجسد كله.
خط: نستعلیق، کا: رجبعلی بن جواد علی، تا: ۱۰۶۰-۱۰۷۱ق؛ در پایان دارد: «تم والحمدلله وحده كلام ابن بختيشوع و هو لفظ سریانی معناه عبد عیسی و حروفه الباء ينقطة الواحدة التحتانية و الخاء المنقوطة و التاء بنقطتين فوقانيين و الياء بنقطتين تحتانيتين و الشين المنقوط و الواو و العين المهملة بالترتيب»؛ ۱گ (۲۰۸ ر و پ) [ف: ۴ - ۷۴۸]
● حفظ الصورة و الصحة / طب / فارسی
hefz-os sūra va-s sehha
شیرازی، حسین بن محمد، ق ۱۰ قمری