و عاشق شدن غایبانه بر او، ناچار شدن پرویز در استکشاف راز خود و چاره جستن از شاپور، سفر گزیدن شاپور به طلبکاری شیرین، باز نمودن شاپور صورت خسرو در منزلگاه شیرین، گزارش آوردن شیرین به جانب تصویر پرویز و استکشاف حال او. مجلس آراستن شیرین و طلب نمودن شاپور به دعوت خاص، پاسخ گزاردن شاپور مر شیرین را در مجلس. (احمد منزوی)
آغاز: خداوندا عنایت کن زبانی ×× که پردازد بمعنی داستانی / زبانی عنصرش از عشق و مستی ×× ز هر وصفی بذوقش چیره دستی
[الذریعه (۱) ۱۹۳/۹ «دیوان جرعه» همانجا ۱۶۵/۱۹ «مثنوی خسرو و شیرین»؛ خیامپور ۲۰۹/۱]
تهران؛ دائرة المعارف؛ شماره نسخه: ۱۸۱۲/۲
آغاز: برابر
خط: نستعلیق شکسته خوش، بیکا، تا: پیش از ۱۲۸۴ق؛ افتادگی: انجام (انجام نسخه چنان مینماید که دست کم یک صفحه زیر وصالی رفته است)؛ رکابه دار، در آن چگونگی سرودن داستان و هزینه به کار رفته در آن را گزارش میکند. کوتاه سخن مینویسد: در تاریخ ۱۲۸۴ق سراینده نسخه را خوشنویسی کرده تحویل داده، و در همان سال در دیه نظرلو بیمار شده و درگذشته است؛ اهدایی: دکتر عبدالحسین زرین کوب؛ ۸۳گ (۱۷۶پ- ۲۵۸ر) [ف: ۳- ۱۱۹]
● خسرو و شیرین / شعر / فارسی
xosro va šīrīn
وفائی، ق ۱۳ قمری
vafā’ī (- 19c)
شاعر بخشی از این مثنوی را مدت ها قبل سروده بوده و در اثنای آن وقفهای رخ داده و پس از مدتی باقی آن را سرده است چنانکه میگوید: شبی هنگام دی افسرده بودم ×× ز دلتنگی بسی پژمرده بودم / رموز قصه شیرین و خسرو ×× بخواندم داستانهای نو از نو / حکایاتش ز بس شیرین نمودی ×× ز هر شرحش گره از دل گشودی / به توفیق جهان آرام ایام ×× رسانم این حکایت را به انجام.
تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۱۳۶۹۶
آغاز: نوا پرداز این گنجینه راز ×× زدلتنگی چنین برداشت آواز / حکایت سنج این شیرین حکایت ×× چنین پیمود شرح این روایت؛ انجام: بحمدی هر که ما را شاد سازد ×× خدا از هر غمش آزاد سازد / از این دنیا چه رحب عیش بستم ×× به محنت خانه حسرت نشستم
خط: نستعلیق، بیکا، تا: قرن ۱۳؛ افتادگی: انجام؛ این مثنوی در نسخه حاضر قریب ۱۳۴۰ بیت است؛ مهر: «شعاع» (بیضی)؛ جلد: تیماج سرخ، ۱۰۴گ، ۱۲سطر، اندازه: ۹/۵×۱۴/۵سم [ف: ۳۷ - ۲۲۱]
● خسرو و شیرین = فرهاد و شیرین / شعر / فارسی
xosrow va šīrīn = farhād va šīrīn
شعله نیریزی، محمد جعفر بن محمدباقر، -۱۳۱۶؟قمری
šo‘le neyrīzī ،mohammad ja‘far ebn-e mohammad bāqer (- ۱۸۹۹)
اهداء به: شاهزاده معتمد الدوله فرهاد میرزا
از میرزا محمد جعفر شعله تبریزی یا نیریزی که آن را «خسرو و شیرین» هم خواندهاند. حدود سه هزار و پانصد بیت است.
آغاز: بنام آنکه شیرین آفرین است ×× بر او از آفرینش آفرین است / به خوبان جایگاه خسروی داد ×× بتان را عشوههای معنوی داد
انجام: سعادت یار دولت رهنمونش ×× قوی دل همچو کوه بیستونش / از این فرهاد شهرا دولت و دین ×× منور چون دل خسرو ز شیرین
[الذریعة ۱۶۰/۷ و ۱۲۸/۹ و ۱۶۷/۱۹؛ فرهنگ سخنوران ۳۰۰؛ مشار ۶۰۶ و ۲۱۳۹؛ دنا ۸۷۲/۴]
۱. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۱۳۸۰۵/۱
آغاز: یکی پرسید از پروانه ×× که ای در کوی مشتاقان گرفتار / تو را معشوقه ای بس تندخو هست ×× بعینه حجت سنگ سبو هست؛ انجام: نسیم عدل او دایم وزان باد ×× بهار گلشن خصمش خزان باد / سعادت یار دولت رهنمونش ×× قوی دل همچو کوه بیستونش
خط: نستعلیق، کا: فضل الله خلف محمد ... محمد بنگالی، تا: ۹ ربیع الثانی ۱۳۰۲ق؛ افتادگی: آغاز؛ جلد: تیماج سرخ، ۱۴۱گ (۱پ-۱۴۱پ)، ۱۳سطر [ف: ۳۷ - ۳۵۳]
۲. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۱۴۱۴۰
آغاز و انجام: برابر
خط: نستعلیق، کا: میرزا محمد علی ولد آقا محمد حسن نیریزی، تا: دوشنبه ۱۲ شوال ۱۳۰۴ق؛ با یادداشتی از شعاع شیرازی در مورد شاعر و مثنوی، در این یادداشت از مثنوی دیگر مؤلف به نام یوسف و زلیخا یاد شده؛ مهر: «شعاع» (بیضی)؛ جلد: تیماج سرخ، ۱۶۳گ، ۱۰ سطر، اندازه: ۱۰/۵×۱۷سم [ف: ۳۸ - ۱۷۳]
۳. تهران؛ ملک؛ شماره نسخه: ۴۸۲۱
خط: شکسته، نستعلیق، کا: سید محمد نیریزی، تا: ۱۳۰۷ق، برای میرزا ابوالحسن خان منشی باشی؛ با سرلوح، مجدول مذهب؛ کاغذ: ترمه اصفهانی، جلد: روغنی مذهب، ۱۳۰گ، ۱۴ سطر، اندازه: ۱۲×۲۰سم [ف: ۳ - ۵۷۶]
۴. قم؛ مرکز احیاء؛ شماره نسخه: ۴۹۴
آغاز و انجام: برابر
خط: نستعلیق، بیکا، بیتا؛ جلد: تیماج قهوهای، ۱۲۸گ، ۱۴