● خسرو و شیرین / شعر / فارسی
xosro va šīrīn
نامی اصفهانی، محمد صادق، - ۱۲۰۴ قمری
nāmī esfahānī, mohammad sādeq (- 1790)
یکمین مثنوی از مثنویهای پنج گانه (نامه نامی) شاعر است در حدود سه هزار و هفتصد بیت در بحر متقارب. عنوانهای این منظومه همانند «خسرو و شیرین» نظامی است و شاعر در سبب نظم کتاب از حاجی آقاسی نام میبرد.
آقای سعید نفیسی در مقدمه تاریخ گیتی گشا تألیف نامی، از نگارستان دارا دو مثنوی درج گهر و یوسف و زلیخا را به نامی نسبت دادهاند. آقای سعید نفیسی معتقدند که خود وی تمام مثنویهای نام برده را «نامه نامی» نام نهاده است.
برای نشان دادن سبک و قریحه نامی و معرفی مثنوی خسرو و شیرین وی چند بیت زیرین را از مقدمه این مثنوی را میآوریم: مرا در موکب سالار کشور ×× خدیو ظلم سوز عدل گستر / وکیل قائم آل محمد ×× که دور دولتش بادا مخلد / گذر افتاد سوی ملک شیراز ×× چه شیراز آنکه بر جنت کند ناز / مبارک منزلی از چشم بد دور ×× بهشتی جایگاه جلوه حور / هنرور حاج آقاسی که ایام ×× نماید فخر چون او را برد نام / در این کشور بر او جا گرفتم ×× به قرب لطف او مأوی گرفتم / به بحر ژرف طبعم چون نظر کرد ×× دهان از این حکایت پر درر کرد / که بحر عالیت بحریست مواج ×× در او پنهان گهربا در خور تاج / بفرمانش گشادم در ازین گنج ×× شدم از کلک این معنی گهر سنج / اگر چه این بود نظم نخستم ×× ورق از نظمهای عشق شستم / به عرف شاعران شخصی ازین پیش ×× نهاده گر چه نامی نام بر خویش / به ملک نظم نام آور نبود است ×× عبث بر خویشتن تهمت نمود است / چو من شاهی این کشور گرفتم ×× به عنف این نام را زو بر گرفتم / به من میزیبد این نام گرامی ×× که هستم من به ملک نظم نامی. (ابن یوسف شیرازی)
آغاز: بنام آنکه در عنوان نامه ×× بود نامش نخستین نقش خامه / گهر بخشنده نطق گهر سنج ×× که گوهر بر فشاند گنج در گنج؛
انجام: نهانش از حسودان ز من دار ×× ز لطفش در پناه خویشتن دار / زبان یاوه گورا زان بکن دور ×× ز چشم عیب جویش دار مستور
[نسخههای منزوی ۲۷۸۹/۴ و ۲۷۹۰؛ الذریعة ۱۲۰/۷ و ۱۶۰/۷ و ۱۶۹/۱۹ و ۱۱۶۸/۹؛ مقدمه مجمل التواریخ چاپ مدرس رضوی، تهران ۱۳۴۵؛ مقدمه تاریخ گیتی گشا چاپ سعید نفیسی؛ مشترک پاکستان، ۱۱۷۲/۸؛ مکتبة امیرالمؤمنین ۲۳۴/۱؛ دنا ۸۷۱/۴-۸۷۲ (۲۹ نسخه)]
۱. تهران؛ ملک؛ شماره نسخه: ۵۰۶۷/۵
آغاز: شنیدم نقش بندان حکایت ×× چنین بستند نقش این حکایت؛ انجام: یک امروزی که در گیتی جوانیم ×× بیا کام دل از شادی ستانیم گزیدهای از آن است؛ خط: نستعلیق، بیکا، تا: قرن ۱۱؛ کاغذ: فستقی آبی، جلد: میشن سبز، ۱۲۸گ (۱۰۰ر-۲۲۸) هامش، ۲۳ سطر، اندازه: ۱۹/۳×۳۲/۲سم [ف: ۸ - ۱۸۴]
۲. تهران؛ ملک؛ شماره نسخه: ۶۲۴۷/۴
آغاز: شنیدستم که چون فرزانه شاپور ×× بپای سعی طی کرد آن ره دور
خط: شکسته نستعلیق، بیکا، تا: قرن ۱۲؛ کاغذ: ترمه، جلد: میشن تریاکی، ۱۴ سطر، قطع: بیاض رقعی [ف: ۹ - ۲۹۴]
۳. تهران؛ مجلس؛ شماره نسخه: ۸۱۷
آغاز و انجام: برابر
خط: نستعلیق، کا: صفی حسینی، تا: دوشنبه ۲۹ ذیقعده ۱۱۰۵ق؛ کاغذ: سفید، جلد: مقوایی، ۱۸۶گ، ۱۲ سطر (۵×۱۱)، اندازه: ۱۱×۱۶سم [سنا: ف: ۲ - ۶۷]
۴. تهران؛ مفتاح؛ شماره نسخه: ۵۵۹
خط: شکسته نستعلیق، کا: صفی حسنی، تا: ۱۱۰۵ق [نشریه: ۷-۱۴۸]
۵. تهران؛ ملک؛ شماره نسخه: ۵۰۱۲
آغاز و انجام: برابر
خط: نستعلیق، کا: عبدالوهاب رشتی، تا: محرم ۱۱۲۴ق، جا: رشت، برای حاجی آقا محمد حسین؛ مجدول؛ کاغذ: فستقی، جلد: میشن یشمی، ۱۵۰گ، ۱۴ سطر، اندازه: ۱۳/۵×۲۱/۲سم [ف: ۲ - ۲۲۵]
۶. تهران؛ مفتاح؛ شماره نسخه: ۵۶۶/۱۰
خط: نستعلیق، بیکا، تا: پنجشنبه ۱۷ ذیحجه ۱۱۸۹ق؛ قطع: وزیری [نشریه: ۷ - ۲۴۸]
۷. تهران؛ ملک؛ شماره نسخه: ۵۹۵۶
خط: شکسته، نستعلیق، کا: ابراهیم بن محمد ابراهیم، تا: ۲۵ شوال ۱۱۹۱ق؛ هشت مجلس تصویر و مینیاتور ممتاز، مجدول مذهب، حواشی طلا اندازی به گل و بوته؛ کاغذ: کاغذ ترمه اصفهانی، جلد: رویه پارچه گلدار، ۱۷۱گ، اندازه: ۸/۴×۱۸/۶سم [ف: ۲ - ۲۲۵]
۸. قم؛ مرعشی؛ شماره نسخه: ۳۸۲۸
آغاز: بنام آنکه در عنوان نامه ×× بود نامش نخستین نقش خامه / جمال آرای بکران سخن نام ×× سخن آموز کلک بی لب و کام؛
انجام: بخش از ره عاطفت پناهم ×× بخشای بحق مصطفایم
خط: نستعلیق زیبا، کا: محمد حسین حسینی، تا: ۱۵ شعبان ۱۱۹۷ق؛ مجدول؛ تملک: محمد جعفر بن محمد علی شریف نائینی و مهر «لا اله الا الله الملک الحق المبین عبده محمد جعفر» (مربع)؛ مهر: «عبده محمد جعفر بن محمد علی» (بیضی)، «محمد جعفر» (مربع)؛ کتاب به تاریخ شعبان ۱۲۱۴ به اخوی میرزا محمد جعفر با مهر «عبده محمد حسین الحسینی» (بیضی) (گویا کاتب نسخه) هبه شده؛ جلد: تیماج قرمز، ۱۶۰گ، ۱۴ سطر، اندازه: ۱۲/۵×۱۹/۵سم [ف: ۱۰ - ۲۰۷]
۹. تهران؛ ملی؛ شماره نسخه: ۳۱۷/۱
آغاز و انجام: برابر