هفت اقلیم

● هفت اقلیم = تذکره هفت اقلیم / تراجم / فارسی haft eqlīm = tazkere-ye haft eqlīm رازی، امین بن احمد، ق 11 قمری rāzī, amīn ebn-e ahmad(- 17c) تاریخ تألیف: 1002ق؛ محل تألیف: هند تذکره مشتمل بر تراجم احوال و اشعار، تألیف امین احمد رازی بن خواجه میرزااحمد که در 930ق از جانب شاه طهماسب صفوی به کلانتری ری منصوب بوده است. مبتنی بر ذکر هفت اقلیم که اساس تراجم شعراء بر این ترتیب هفت‌گانه نهاده شده، چنان‌که خود مؤلف می‌گوید: «چون ماحصل این تذکره ذکر هفت اقلیم است هر آینه این نسخه را موسوم به هفت اقلیم گردانید تا اسمی با مسمی باشد». سرایندگان به ترتیب شهر آنان که در کدام «اقلیم» از هفت اقلیم اند جای داده است. رویهم 1560 تن از سرایندگان، پیران، فاضلان، امیران و پادشاهان را به کوتاهی، در مدت شش سال 996-1002ق گزارش کرده است. آگاهی‌های جغرافیایی و تاریخی نیز دنبال نام شهرها آورده است. هفت اقلیم: 1. یمن، بلاد زنج، نوبیه و چین؛ 2. مکه، مدینه، یمامه، هرمز، دکن، احمد نگر، دولت آباد، گولکندع، احمدآباد، سورت، بنگال، اریسه و کوچ؛ 3. ایران، عراق، بغداد، کوفه، نجف، بصره، یزد، فارس، سیستان، قندهار، غزنین، لاهور، دهلی، سوریه و مصر؛ ... 7. بلغار، سقلاب، یأجوج و مأجوج. آغاز: خرد هر کجا گنجی آرد پدید×× بنام خداساز و آنرا کلید / خدای خردبخش بخرد نواز ×× همان ناخردمند را چاره ساز ... اما بعد چنین گوید محرر این مقالات و مقرر این کلمات امین احمد رازی اصلح الله احواله که این کمینه بی بضاعت همیشه اوقات را در تحقیق احوال ابرار و اخیار مصروف میداشت و از بحار فواید و اشعه انوار عواید ایشان اعتراف و اقتباس مینمود تا آخر بنا بر وفور خواهش خود و اشاره بعضی از دوستان خاطر بدان قرار گرفت که تذکره جمع سازد از نظم و نثر تا زمان حال را کاری و ایام مستقبل را یادگاری باشد و بعد از شش سال که لیلاً و نهاراً بدان مواظبت نموده شد کتابی بحصول پیوست مملو از اشعار و اخبار و حکایت و آثار که هر صفحه اش گلزاریست روح افزا که دماغ اهل خبرت معطر میدارد و هر ورقش چمنی است خرم و زیبا که دیده ارباب بصیرت را منور میسازد ... و چون ما حصل این تذکره ذکر هفت اقلیم است هر آینه این نسخه را موسوم بهفت اقلیم گردانید تا اسمی با مسمی باشد ... انجام: جابلقا شهریست در نهایت ولایت مغرب و اهل آن از اولاد عادند و یهودیان بر این اعتقادند که چون اولاد موسی از بخت النصر بگریختند حق تعالی ایشانرا بجانب جابلقا انداخت ... لله الحمد و المنه که بمساعدت توفیق ابدی و موافقت تأیید سرمدی این جمیله بدیع منظر که مدتی مدید در لباس سواد مخفی بود کسوت بیاض پوشید ... امیدواری بعنایت حضرت باری جل ذکره چنانست که بنظر اصحاب هنر و بسمع اصحاب عقول منظور و مقبول گردد بمنه و کرمه.الهی لطف خود را یار من کن×× ز رحمت یکنظر در کار من کن / بود گر ملک معنی آشنائی×× کند یادم باخلاص دعائی. چاپ: قسمتی از تذکره هفت اقلیم توسط انجمن آسیائی بنگال در کلکته به طبع رسیده (1918)؛ به اهتمام جواد فاضل، به سرمایه کتابفروشی ادبیه؛ به تصحیح سید محمد رضا طاهری «حسرت»، تهران، سروش، 1378ش، در سه جلد؛ این کتاب چند بار به چاپ رسیده. [تاشکند 789/8؛ قاهره 4496؛ ایوانف 469/2؛ افغانستان 178؛ فهرست تاریخ تذکره‌های فارسی 410/2؛ الذریعه 52/4؛ کشف الظنون 2044/2؛ لذریعه 229/25؛ دانشنامه ادب فارسی 2692/4-2693؛ فهرستواره منزوی 1968/3-1969؛ فهرست مشترک پاکستان 737/11-738؛ دنا 1186/10-1188]