مختلف الشيعة فی احکام الشريعة

● مختلف الشيعة فی احکام الشريعة / فقه / عربی muxtalaf-uš šī‘a fī aḥkām-iš šarī‘a علامه حلی، حسن بن یوسف، 648 - 726 قمری ‘allāme-ye hellī, ḥasan ebn-e yūsof (1251 - 1326) تاریخ تألیف: 699-708ق یکی از کتب مشهوره درفقه امامیه است و چنان که مصنف خود درمقدمه آن بیان کرده‌اند اولین کتابی است که بدین طرز درفقه تألیف گردیده است. ترجمه عبارت مصنف درمقدمه: «اما بعد چون بر کتب فقهیه ومقالات واقوال امامیه رضوان الله علیهم اجمعین واقف گردیدم درمسائل بی‌شمار میان آنها اختلاف نظر وعقیده مشاهده نمودم دوست داشتم که فقط مسائل مختلف فیه اصحاب خودمان (فرقه امامیه) را درکتابی جمع نمایم و کاری به مسائل متفق علیه ایشان نداشته باشم وچون درهر مطلبی به دلیل قائل بدان دست یافتم به نقل آن پرداختم وچون نیافتم به فکر خویش وجه نظر وراه عقیده آن قائل را به دست آورده ومیانه صاحبان اقوال با کمال انصاف وبدون ملاحظه حکمیت نموده و دراین تألیف هیچ یک از علماء سلف بر من سبقت نجسته ونخستین کتاب دراین موضوع می‌باشد ونام آن را «مختلف الشيعه فی احکام الشریعه» نهادم».پیش از او شیخ مفید و سید مرتضی و شیخ طوسی درباره خبرهای ناسازگار و مسئله‌های اختلافی اصولیان و فقیهان سنی و شیعی نگارش‌ها دارند. عزالدین آبی هم در 672 در کشف الرموز، از سخنان ناسازگار دانشمندان فقه یاد نموده است. حلی در خلاصه (ص 24) در 693 درباره آن می‌نویسد «کتاب مختلف الشیعة فی احکام الشریعة ذكرنا فيه خلاف علمائنا خاصة و حجة كل شخص و الترجيح لما نصير اليه» و تفاوت مختلف با نگارش‌های قبلی در پرداختن به اختلاف نظر علماء امامیه است. مسائل خلافیه میان فقهاء را همراه با ادله آن در ابواب مختلف فقهی جمع نموده و مسائل اتفاقی را به کتاب خود «منتهی المطلب» احاله کرده است.صاحب الذریعه می‌گوید: شهید دوم زین الدین (911-966ق) مختلف، را آخرین نگاشته‌های علامه حلی دانسته و این نادرست است زیرا که آخرین تألیف وی در حدود اطلاع همگان، تذکره است که برخی مجلداتش را شش سال پیش از مرگش از 716 تا 720 نگاشته است. این کتاب مشتمل بر یک دوره کامل فقه می‌باشد ومؤلف آن را بر هفت جزء دردو مجلد تقسیم کرده‌اند: جزء 1. کتاب طهارت وصلوة؛ 2. کتاب زکوة وخمس وصوم وقسمتی از حج (تا آخر مبحث طواف وسعی)؛ 3. بقیه حج وکتاب جهاد؛ 4. کتاب اجاره، عطایا با توابع آن وقسمتی از کتاب نکاح (از ابتدا تا مبحث صداق)؛ 5. بقیه نکاح، کتاب طلاق، کتاب عتق با توابع آن و کتاب ایمان با توابع آن؛ 6. کتاب صید وذباحه با توابع آن وکتاب قضا وشهادات وکتاب میراث؛ 7. کتاب حد و دو کتاب قصاص وکتاب دیات.جلد اول مشتمل بر سه جزء وجلد دوم مشتمل بر چهار جزء است. تاریخ شروع به تألیف دانسته نشد لیک تاریخ ختم تألیف جزء اول کتاب (حاوی طهارت و صلوة): 4 جمادی الثانی 699ق، تاریخ ختم تألیف کتاب: 15 یا 25 ذیقعده 708ق.12 حاشیه که بر مختلف نگاشته شده در الذریعه (ج6ص194-196) یاد شده است، دوتای آنها به نام ویژه «رافع الخلاف» (الذریعه، ج10ص 60) و «منهاج الشریعه فی شرح مختلف الشیعة» در الذریعه (ج23ص 162، ج21ش5339) معرفی شده است. از میان حواشی معرفی شده در الذریعه فقط چهار حاشیه آن در ایران دارای نسخه است و دو حاشیه لطف الله میسی و زین العابدین تبریزی در الذریعه نیامده ولی دارای نسخه است. آغاز: بسمله. و به ثقتی. الحمدلله محق الحق و قامع الباطل و مدمره و ممیز انواع الانسان عن غيره من انواع الحيوان بقوة العرفان ... اما بعد فانی لما وقفت على كتب اصحابنا المتقدمين ... و مقالات علمائنا السابقين فى علم الفقه وجدت بينهم خلافا فی مسائل كثيرة ... فاحببت ايراد تلک المسائل في دستور يحتوى على ما وصل الينا من اختلافهم فى الاحكام الشرعية و المسائل الفقهية دون ما اتفقوا عليه اذ جعلنا ذلك موكولا الى كتابنا الكبير المسمى بمنتهى المطلب فی تحقیق المذهب فانه جمع بين مسائل الخلاف و الوفاق ... ثم ان عثرنا في مسئله (مقالة) على دليل لصاحبها نقلناه و الا حصلناه بالتفكر و اثبتناه ثم حكمنا بينهم على طريقة الانصاف ... و وسمنا كتابنا هذا (و سميناه) بمختلف الشيعة فى احكام الشريعة و هذا الكتاب لم يسبقنا احد ممن تقدمنا من العلماء و لا نهج طريق الادلة فيه من تقدم من الفضلاء ... چاپ: چاپ تحقیقی آن توسط انتشارات دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم منتشر شده است؛ دارالخلافه طهران، سنگی، 1323-1324، رحلی، 171+281+2+103+274صص [مكتبة العلامة الحلی ص 174-184؛ الذريعة 218/20-221؛ إيضاح المكنون 451/2؛ ريحانة الأدب 177/4؛ طبقات اعلام الشيعة (ق 8) ص 233؛ گنجینه خطوط علما و دانشمندان؛ شعراء و خوشنویسان و معاصران 1: 328-329، 2: 1025-1024؛ مقدمه‌ای بر فقه شیعه ص 127-128؛ دنا 276/9-287 (304 نسخه)] شرح و حواشی: 1- حاشية مختلف الشيعة؛ محقق کرکی، علی بن حسین (890-940) 2- حاشية مختلف الشيعة؛ میسی، لطف الله بن عبدالکریم (-1032) 3- حاشية المختلف = الحاشية على مختلف الشيعة فی احکام الشريعة؛ میرداماد، محمد باقر بن محمد (-1041) 4- حاشية مختلف الشيعة = تعلیقات؛ رفیعا، محمد بن حیدر (997-1080) 5- حاشية مختلف الشيعة؛ تبریزی، علی (زین العابدین) (-11) 6- تعلیقه = استدراک کتاب مختلف الشیعة؛ رضوی قمی، محمد بن محمد باقر (1100-1160) 7- حاشیة مختلف الشیعة(3عنوان)