قاموس المحيط

● قاموس المحيط = قاموس اللغة = قاموس المحيط و القابوس الوسيط = الجامع لما ذهب من كلام العرب / لغت / عربی qāmūs-ul muḥīṭ = qāmūs-ul luġa = qāmūs-ul muḥīṭ wa-l qābūs-ul wasīṭ = al-jāmi‘ lammā ḏahab-a min kalām-il ‘arab فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، 729 - 817 قمری fīrūzābādī, mohammad ebn-e ya‘qūb (1329 - 1415) تاریخ تألیف: پنج‌شنبه 13 ربیع الاول 788ق؛ محل تألیف: مکة المکرمة فرهنگ بسیار معروف عربی است که به ترتیب حروف آخر کلمه، در 28 «باب» و هر باب در چند «فصل» تنظیم شده است. مؤلف پس از تألیف فرهنگ مفصل «اللامع» که بسیار گسترده و بالغ بر 60 مجلد می‌شد به فکر تلخیص و گزیده آن افتاد که استفاده از آن آسان و میسور باشد، پس این فرهنگ را به دنبال آن به رشته نگارش درآورد. نویسنده می‌گوید چون کتاب صحاح جوهری را در لغت دیدم و اقبال مردم را به آن کتاب مشاهده کردم با وجود آنکه آن کتاب واجد شواهد و نوادر لغات نبود بر آن شدم که دست به تألیف کتابی در لغت زنم که حاوی موارد شاذ و نادر لغات و دور افتاده باشد نتیجه آن این کتاب شد. در قاموس واژه‌ها بر حسب ترتیب حروف الفبایی آخر آنها از همزه تا یاء مرتب شده و پس از آن ترتیب کلمات برحسب حروف اول کلمات مرتب شده است. قاموس حدود دو برابر صحاح اللغه دارای لغت می‌باشد و بعضی گفته‌اند که به اندازه ثلث صحاح اضافه دارد و مؤلف تاج العروس می‌گوید: قاموس مشتمل بر شصت هزار ماده لغت می‌باشد و بیست هزار بر صحاح اللغه افزوده است چنان که ابن منظور در لسان العرب بیست هزار لغت بر صحاح اللغه افزوده است. فیروزآبادی در مقدمه قاموس گفته آنچه را که در صحاح نیست و در این جا آورده شده است. در کشف الظنون آمده «زیادات قاموس بر صحاح چندان است که اگر مجزا گردد خود کتابی در حجم صحاح خواهد بود». در برخی نسخه‌ها آمده که در مکه تألیف شده است. در قرن دوازدهم به دستور شاه حسین صفوی قاموس به فارسی ترجمه شد که چاپ شده و به نام ترجمان اللغة یاد شده است. آغاز: بسمله، الحمدلله منطق البلغاء باللغی فی البوادی و مودع اللسان ... انجام: و فتحه العرب و الشرق و سلم تسلیماً کثیراً ابدا دائما الى يوم الدين [دنا 8: 26-17 (286 نسخه)] شرح و حواشی: 1- قابوس در ترجمه قاموس = قابوس = شرح قاموس؛ دهلوی، محمد حبیب الله خان (-12) 2- شرح خطبة القاموس؛ عیسی بن عبدالرحیم 3- القبس المأنوس شرح خطبة القاموس؛ دبوس، عبدالقادر 4- شرح خطبة القاموس (2 عنوان)