الاستبصار فيما اختلف من الاخبار

● الاستبصار فيما اختلف من الاخبار / حدیث / عربی al-istibṣār fīma-xtalif-a min-al axbār شیخ طوسی، محمد بن حسن، 385 - 460 قمری šayx-e tūsī, mohammad ebn-e ḥasan (996 - 1069) این کتاب از کتب اربعه شیعه به‌شمار می‌آید و مؤلف ابتدا «تهذیب» و سپس «النهایه» (که کتابی فتوایی است) را تألیف نمود و چون هنگام گردآوری آن، با تعارض و تخالف ظواهر برخی از اخبار مواجه گردید از این روی تصمیم گرفت کتاب مستقلی که جامع این‌گونه اخبار باشد بنگارد. وی خود درباره انگیزه تألیف چنین می‌نویسد: «گروهی از یاران ما کتاب «تهذیب الاحکام» را برای دستیابی بر حلال و حرام نیکو شمردند و خواستار این شدند که احادیث مختلف به‌طور اختصار و مجزا گردآوری شود تا شخص متوسط و متبحر در فقه از آن استفاده نماید و بیشتر احادیث را که با هم مختلف و اصحاب ما بازگو نموده‌اند در یک مجموعه گردآوری شود و تاکنون کسی از دانشمندان اقدام به این امر مهم نکرده است. اینان از من خواستند که در هر باب نخست احادیث و روایاتی راکه مورد اعتماد من است و به آنها فتوا می‌دهم بیاورم و سپس اخبار مخالف با هم را نوشته و جمع بین آنها را تا حد امکان شرح دهم تا چیزی از آنها ساقط نگردد» و در پایان کتاب چنین فرموده است: «و كنت سلکت فی اول الکتاب ایراد الاحادیث باسانیدها و علی ذلک اعتمدت فی الجزء الاول و الثانی ثم اختصرت فی الجزء الثالث و عولت علی الابتداء بذکر الراوی الذی اخذت الحدیث من کتابه او اصله علی ان اورد عند الفراغ من الکتاب جملة من الاسانید یتوصل بها الى هذه الکتب والاصول حسب ماعملته فی کتاب تهذیب الاحکام». کتاب در سه جزء ترتیب یافته که جلد 1 و 2 شامل عبادات و جلد 3 درباره سایر ابواب فقه یعنی عقود، ایقاعات و احکام است تا حدود و دیات. جلد اول مشتمل بر 300 «باب» و 1899 حدیث، جلد دوم 217 «باب» و 1179حدیث و جلد سوم 398 «باب» و 2455 حدیث می‌باشد که به حساب مؤلف مجموع ابواب سه جزء 925 «باب» و احادیث آنها بالغ بر 5511 حدیث است (ولی در حساب سهو شده و صحیح این است که تعداد ابواب 915 و شمار احادیث 5533 است). شیخ طوسی چون در «تهذیب» و «استبصار» در همه جا همه سند و رجال روایت را یاد نکرده برای هر دو مشیخه‌ای نوشت که یکی هستند. پس برای این‌که خبرهای این دو کتاب مرسل نگردد ناگزیر بایستی به این دو مشیخه و فهرست و رجال طوسی و همچنین رجال نجاشی و دیگران نگریست و سندها را یافت (مستدرک 719) لذا سید مهدی بحرالعلوم بروجردی (1155-1212) مشیخه‌ای نوشت و در آن از سستی و درستی سندهای روایت‌های شیخ طوسی در مشیخه و فهرست گفتگو کرد. حاج محمد بن علی اردبیلی شاگرد مجلسی (زنده در 1098) «تصحیح الاسانید» نوشته و بسیاری از سندهای «تهذیب» و «استبصار» که در مشیخه و فهرست نادرست و سست می‌نمود درست نشان داد و گزیده‌ای از همین را در فائده 7 «جامع الرواة» خود آورده است. شیخ حر عاملی در فائده دوم خاتمه «تفصیل وسائل الشیعه» هم از سندهای مشیخه «تهذیب» و «استبصار» گفتگو کرده است. محدث نوری در فائده 6 «مستدرک» همه «تصحیح الاسانید» اردبیلی را با کاوش‌هایی از خود آورد و مامقانی در پایان «تنقیح المقال» گزیده‌ای از همان «تصحیح الاسانید» را یاد نموده است. آغاز: الحمد لله ولی الحمد ومستحقه والصلوة علی خیرته من خلقه محمد وآله الطاهرین من عترته وسلم تسلیما، اما بعد فانی رایت جماعة من اصحابنا لما نظروا فی کتبنا الکبیر انجام: (پایان کتاب:) و یمکن ان تحمل هذه الروایات علی ضرب من التقیة لان ذلک مذهب کثیر من العامة و قد روی ذلک عن النبی صلی الله علیه و آله الطاهرین. (پایان مشیخه) یشتمل علی خمسة الف و خمسمائه واحد عشر حدیثا حصرتها لئلا یقع فیها زیادة او نقصان والله الموفق للصواب والحمدلله ... چاپ: لکهنو، سنگی، بدون تاریخ، وزیری بزرگ، (15+1-245+10+172 ص)؛ لکهنو، سنگی، در 3 جلد، 1307، وزیری بزرگ؛ به کوشش حسن موسوی خرسان و اهتمام محمد آخوندی، نجف، 1375-1376ق، در 4 جلد [الذریعة 14/2-17، 17/6-19؛ مشار عربی 48 و 47؛ معجم المطبوعات 1248/2؛ فهرستگان خطی حدیث 227/2-262] شرح و حواشی: 1- مشیخة التهذیب و الاستبصار؛ شیخ طوسی، محمد بن حسن (385-460) 2- تحریر بیان الاخبار التی فی اول الاستبصار = شرح مقدمة الاستبصار؛ قطب راوندی، سعید بن هبة الله (-573) 3- استقصاء الاعتبار فی شرح الاستبصار؛ سبط الشهید، محمد بن حسن (1030-980) 4- الفوائد المکیة = حاشیة الاستبصار؛ استرآبادی، محمد امین بن محمد شریف (-1033) 5- حاشیة الاستبصار؛ میرداماد، محمد باقر بن محمد (-1041) 6- مناهج الاخبار فی شرح کتاب الاستبصار؛ علوی عاملی، احمد بن زین العابدین (-1054) 7- حاشیة الاستبصار؛ شیروانی، محمد بن حسن (1033-1098) 8- حاشیة الاستبصار؛ محقق خوانساری، حسین بن محمد (1016-1099) 9- استبصار الاخبار = جامع اسرار العلماء = جامع الاحادیث و الاقوال = الجامع الکبیر؛ ابن الوندی، قاسم بن محمد (-1100) 10- کشف الاسرار فی شرح الاستبصار؛ جزایری، نعمة الله بن عبدالله (1112-1050) 11- الاعتبار فی اختصار الاستبصار؛ بختیاری حویزی، یعقوب بن ابراهیم (-1150) 12- شرح و ترتیب مشیخه تهذیب و استبصار؛ استرآبادی، محمد جعفر بن سیف الدین (1198-1263) 13- حدیقة الانظار فی مشیخة الفقیه و التهذیب و الاستبصار؛ حائری، محمد علی بن قاسم (-13) 14- حواشی الاستبصار 15- مشیخة الاستبصار 16- الاستبصار (منتخب) 17- شرح الاستبصار 18- جامع الاخبار فی ایضاح الاستبصار 19- الرجال = مشترکات و مشتبهات رجال کتاب التهذیب و الاستبصار 20- فهرست الاستبصار