جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام

● جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام / فقه / عربی jawāhir-ul kalām fī š.-i šarāyi‘-il islām صاحب جواهر، محمد حسن بن باقر، 1200؟ - 1266 قمری sāḥeb javāher, moḥammad ḥasan ebn-e bāqer (1786 - 1850) وابسته به: شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام؛ محقق حلی، جعفر بن حسن (602-676) تاریخ تألیف: پایان 1257ق یکی از مهمترین و مبسوط‌ترین کتاب‌های فقهی شیعی متأخر است که مدت سی سال تألیف آن به طول انجامیده و آغاز آن در سن 25 سالگی مؤلف بوده و آخرین کتاب آن که کتاب جهاد تا آخر امر به معروف و نهی از منکر است در سال 1257ق به نهایت رسیده است. این موسوعه فقهی و استدلالی کامل، محور مراجعه بزرگان فقهاء شیعه بوده و همچنان مورد توجه حوزه‌های علمیه شیعه است. در برخی از مجلدات آن که تاریخ فراغت از تألیف ذکر شده عبارت است از: جلد اول و دوم بدون تاریخ است ولی تألیف آن در زمان حیات شیخ اکبر کاشف الغطاء بوده یعنی سال 1227 و پیش از آن، چون برای سلامتی او دعا می‌کند؛ جلد سوم که از اول غسل‌ها آغاز می‌شود و تا غسل نفاس ادامه می‌یابد بدون تاریخ است؛ جلد چهارم در احکام اموات در ربیع الثانی سال 1230 پایان یافته؛ مجلد احکام السجود تا قواطع همچنین در سال 1230 پایان پذیرفته؛ مجلد خمس در اول محرم سال 1231 پایان یافته؛ مجلد نماز جماعت تا آخر صلاة مسافر در سال 1234 پایان یافته؛ از جلد اول صلاة در سال 1235 فارغ شده؛ بقیه مباحث صلاة در سال 1236 پایان یافته و برخی از مجلدات صلاة در سال 1247 به انجام رسیده بعد از سال طاعون و این قضیه را در آخر آن نقل می‌کند؛ از کتاب دیات در سال 1254 فراغت یافته؛ از جهاد تا آخر نهی از منکر در سال 1257 به انجام رسیده است و با آن، شرح تمامی «شرایع» محقق حلی به اتمام رسیده، چنانکه در آخر به آن تصریح می‌کند. نسخه اصل خود او در 44 مجلد کوچک بوده و هنوز در نجف هست. خوانساری شماره جزءهای آن را بیش از سی و تنکابنی 25 دانسته است. آغاز: بسمله. الحمد لله ختم الشرایع باسمحها طريقة و اوضحها حقيقة و اظهرها برهانا و اکثرها اعوانا ... و بعد فيقول العبد القاصر العاثر ... انى قد رايت كتاب الشرايع من ... چاپ: مکرر چاپ شده است. [الذريعة 275/28 و 275/5 معجم المطبوعات 1647/2؛ كشف الحجب 167؛ ایضاح المکنون 378/1؛ مكتبة امير المومنين 330/1-332؛ دنا 1086/3-107 (658 نسخه)] شرح و حواشی: 1- التعليقة على جواهر الكلام؛ طبسی، محمد علی بن محمد ابراهیم (-1349) 2- بحر الجواهر فی شرح الجواهر؛ بروجنی، علی بن باقر (-14)