جمع مختصر

● جمع مختصر = مختصر وحیدی / عروض و قافیه / فارسی jam‘-e moxtaṣar = moxtaṣar-e vahīdī وحیدی تبریزی، ق9 قمری vahīdī tabrīzī (- 15c) رساله‌ای متوسط در علم عروض و قافیه که برای برادرزاده‌اش که «بدایع الصنایع» را نیز به نام او ساخته، تألیف کرده است. در مقدمه نسخه شماره 268/2 کتابخانه سپهسالار نویسنده آن نگاشته: «بسمله شکر و سپاس واجب التعظیمی را که به تشریف نطق انسان را مشرف ساخت و کلام موزون و علم اوزان موهبت فرمود و درود فراوان بر محمد مصطفی صلی الله علیه و آله و اولاده این مختصری است از منشات وحید تبریزی در علم عروض و قافیه و صنایع شعری که از برای برادرزاده خود تألیف کرده تا بدین مقدمه در اوزان مدخل کند و حدود قافیه و صنایع شعر را بداند و این را «جمع مختصر» نام نهاد و بالله التوفیق اکنون بدان که شعر کلامی است موزون الخ». این قسمت در نسخه دیگری از این رساله در مجموعه شماره 268 کتابخانه سپهسالار، نیست و بدین گونه شروع می‌شود: «بسم الله الرحمن الرحیم و به نستعین الحمدلله رب العالمین و الصلوة و السلام علی محمد و آله الطاهرین اما بعد بر ضمایر ارباب فصاحت و بلاغت و عندلیبان گلشن سخنوری و داستان سرایان داستانهای زبان آوری که انتظام نظم کلام به ترکیب حروف سنجیده‌اند [مخفی] و پوشیده نماند، آنچه به اوزان درآید آن را نظم خوانند و آنچه در اوزان درنیاید آن را نثر نامند بدان که شعر کلامی است موزون الخ.» آغاز: سپاس بی قیاس واجب التعظیمی را که بتشریف نطق انسان را مشرف ساخت و کلام موزون و علم اوزان موهبت فرمود ... اما بعد بدان که این مختصری است از منشآت وحید تبریزی در علم عروض و قافیه و صنایع الشعر که از برای برادر زاده خود ساخته و تألیف کرده تا بدین مقدمه در اوزان مدخل کند و حدود قافیه بشناسد و صنایع الشعر بداند و این را جمع مختصر نام نهاد و بالله التوفیق انجام: و ردیف را دال متحرک و میان دال وفا یا آرند و هر کس که این علم قافیه این مقدار بداند او را کفایت باشد چاپ: مسکو، 1959م؛ در دفتر دوم مجموعه رسائل خطی فارسی، بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی، زمستان 1368ش، با تحقیق محمد علی دوست؛ بخش قافیه آن با تحقیق بهروز ایمانی در گنجینه بهارستان، بخش ادبیات فارسی، 1380ش [نسخه‌های منزوی 2156/3؛ الذریعة 139/5 و 64/3 و 1265/9؛ دانشمندان آذربایجان ص393؛ تحفه سامی ص 126؛ ریحانة الأدب 310/6؛ مشترک پاکستان 2687/13-2688 و 2973-2974؛ دنا 708/3-710 (در آن جا به اشتباه وحید تبریزی قمی (942ق) مؤلف دانسته شده است)]