تحفة الخاقانية

● تحفة الخاقانية = سفرنامه هند / سفرنامه / فارسی tohfat-ol xāqānīya = safar-nāme-ye hend نوری، میرزا رفیع، - 1250 قمری nūrī, mīrzā rafīʿ ( - 1835) اهدا به: فتحعلی شاه قاجار سال تألیف: 1 ربیع الثانی 1231ق سفرنامه‌ای است که مؤلف بعد از بازگشت از سفر هند برای فتحعلی شاه قاجار نوشته است. او در مقدمه اظهار می‌دارد که در اصفهان بعد از رسیدن به خدمت ملا علی نوری، میل سفر هند کرده و درسال 1221ق از اصفهان عازم هند شده است، بعد از اتمام سفر مدتی مریض و مجبور به توقف در اصفهان شده تا این که در جمادی الاول همان سال به تهران مراجعت نموده است. هم چنین اظهار می‌دارد که از این سفر جز ناخوشی و ضیق نفس و ضعف بنیه اندراس حواس و شماتت خویش و بیگانه نصیبی نداشته لکن به قضای خدا راضی است. بعد از مراجعت از سفر به هدایت برخی از درباریان خدمت فتحعلی شاه قاجار می‌رسد و او تقاضای نوشتن سفرنامه را می‌نماید. مؤلف این کتاب را در یک «مقدمه» و چند «مرحله» و «خاتمه» می‌نگارد: مرحله 1. درباره هند و مردم آنجا و فرنگانی که در آنجا بودند در یک «مقدمه» و چند «مقصد»؛ مرحله 2. درباره دریاها در یک «مقدمه» و دو «مقصد»؛ خاتمه در پند به شاه و فرمانروا از روی سر الاسرار ارسطو. او در آغاز کتاب خطبه‌ای را که در هند تعریف فتحعلی شاه می‌خوانده، آورده پس از آن به شرح عجایب و غرایب مشاهده شده در هند می‌پردازد. در اثنای کتاب از مذهب تناسخ رایج در میان هندیان بحث می‌کند و می‌گوید که بعد از بازگشت از هند آن مذهب را به عرض جناب آخوند ملاعلی نوری (با دعای سلمه الله تعالی) رسانیده و ایشان به برهان قاطع ابطال مذهب تناسخ نموده‌اند و جواب وقایع مذکور را به نحو مستوفی بیان فرموده و تمام پاسخ نوری را به عین عبارت می‌آورد که آغازش چنین است: «بسمله. اما تناسخ فعلی ما روی و صح روایته عقلاً». او در اثنای از شخصیت‌های از جمله تفضل حسین خان و میرزا صادق نامی شیرازی یاد می‌کند. هم چنین در پایان کتاب وصایای ارسطو و اسکندر را ترجمه نموده است. (صدرائی خوئی) این سفرنامه در فهرستواره منزوی و به استناد نسبت چند فهرست‌نگار از آن سلطان الواعظین ابوالفتح حسنی حسینی دانسته شده و با اطلاعاتی که در نسخه مجلس آمده اگر در انتساب به خط مؤلف اشتباهی رخ نداده باشد، باید آن را پذیرفت و نام مؤلف را میرزا رفیع نوری دانست و بیش از این اطلاعی از مؤلف نداریم. آغاز: لآلی معنی آبدار زلالی که از موج خیز طبع صافیضمیران سخن سنجن دبستان روشن خیالی آغاز تراوش نمود ... بیان می‌گرداند که این گوشه گزین را با اینکه همیشه اوقات جدو آباء و منسوبان و متعلقان در خدمت درگاه بزرگان و سلاطین زمان مشغول وایشان را امر ریاست و دنیا داری معمول در سن شباب با قوه شهویه و حیوانیه هدایت حضرت هادی حقیقی دریافته جنبه شهوانیت و حیوانیت مضمحل گردیده در سلک طالبان علوم دینیه خود را منسلک انجام: مأمول از صاحبان فهم و ذکا و مطالعه کنندگان این وجیزه سراپا خطا اینکه به محض استبعادات بعضی از آن احوالات بعقول متعارفه این کالای کاسد را بدراهم اعتراضات نفروشند که بی مستند و اخبار مخبرین صادق عرض ننموده نسأل الله الغفران و علیه التکلان [فهرستواره منزوی 1: 69؛ نسخه‌های منزوی 6: 3994]