بدایع اللغة

● بدایع اللغة / لغت، شعر / ترکی، فارسی badāye‘-ol loqa ایمانی، طالع، ق 10 قمری īmānī, tāle‘ (- 16c) اهداء به: شاه سلطان حسین صفوی (1105-1135ق) فرهنگ لغات جغتایی و مغولی دواوین اربعه و خمسه امیرعلیشیر نوایی (844-906) است، به‌ترتیب الفبا که ایمانی متخلص به طالع گردآورده و به فارسی ترجمه کرده و در ذیل هریک از لغات یک یا چند بیت ترکی از امیر علیشیر به استشهاد آورده و گاهی به اشعار عربی هم تمثل جسته است. این فرهنگ مصدرست به نام شاه سلطان حسین صفوی (1105-1135ق) و در اوان سلطنت وی تألیف و تدوین یافته است. چنانکه در دیباچه آن آمده است: «چون چهره شاهد این مدعا در صفحه مرآت جهان نمای اشعار غریبه و افکار عجیبه حسان عرب و سحبان عجم، لشکرکش اقالیم کشورگشایی امیر علی شیر مشهور به نوایی که از دواوین اربعه و سرپنجه خمسه صلای جهانگیری در شش جهت و هفت اقلیم افکنده، بوجه احسن رخ نموده، این فلاطون خم هیچمدانی طالع تخلص مسمی به ایمانی را ناپسند آمد که این پری زادان گلچهره در طلسم چاه سخن لغات فرقه جغتائیه و طایفه مغولیه مختفی مانده گوشه دستار گلدسته بندان فارسی و تازی خالی باشد، خصوصاً در اوان عنفوان بهار سلطنت خلاصه خاندان گیتی ستانی و نقاوه دودمان صاحبقرانی بلکه اسم اعظم نگین خاتم سلیمانی، نیسان سحابی که درزمان گوهر افشانیش صدفی که خالی مانده پیمانه مستان، و لبی که تر نشده لب ساغر باده پرستانست. در عهد گشاده روئیش دری که وانشده در میخانه و گلی که نشکفته گل پیمانه است ... زبیم احتساب شحنه وی ×× گریزد نغمه ازنی نشأه ازمی ... بدستش خامه چون ابربهاری ×× نه بلکه ناف آهوی تتاری / شهی کزوی جهانرا زیب وزین است ×× شهنشاه جهان سلطان حسین است / شه انجم حشم دارای دوران ×× نخستین وارث ملک سلیمان / ازین نورس نهال جاودانه ×× بخود از شوق می‌بالد زمانه ... از احوال مؤلف اطلاعی در دست نیست. فقط میرزا مهدی خان منشی استرابادی در مقدمه کتاب سنگلاخ می‌نویسد: «... اگر چه چند نفر رومی که اسمشان در تألیفشان مذکور نیست، و طالع نام هروی و فراغی و ندرعلی و میرزا عبدالجلیل نصیری و بعضی از لغت فهمان این فن کتابها بر لغت نوایی مدون ساخته‌اند ...» که از اینجا معلوم می‌شود مؤلف از مردم هرات بوده است، و این که در فهرست سپهسالار (ج2ص160-161و 245/3) ممدوح را به قرینه هروی بودن مؤلف و تشابه اسمی با پادشاه عصر امیرعلیشیر، سلطان حسین میرزای بایقرا (878-911هـ) [ولادت وی نیز در 842 بوده است، «اویماق مغل.ص370»] دانسته‌اند، مسلماً اشتباه است، چه گذشته از اینکه در اوان سلطنت سلطان حسین بایقرا فرمانی دائر بر منع میخوارگی صادر نگردیده است؛ اصولاً در آن ایام امیرعلیشیر سی و چهار سال داشته و از چهار دیوان وی لااقل دو دیوان «بدایع الوسط» و «فوائد الکبر» به وجود نیامده بوده، برخی از مثنویات خمسه او نیزسال‌ها پس از جلوس سلطان حسین میرزا سروده شده است، چنانکه «حیرت الابرار» به سال 888 و «سبعه سیاره» و «فرهاد و شیرین» در 889 هجری گفته شده است. از همه اینها گذشته اگر طالع هروی از شاعران معاصر امیرعلیشیر می‌بود، به فرض این هم که کتابی بر لغت نوایی تدوین نکرده بود، نامش در عداد شعرای تذکره مجالس النفائس می‌آمد و از اینکه نام شاعر مزبور در آن سلسله مذکور نیست می‌توان استنباط کرد که وی معاصر امیرعلیشیر نوایی نبوده است. (گلچین معانی) آغاز: طوطی شیرین مقال سخنی که از آشیان نیشکر قلم بال گشا گردد