ایضاح البیان فی تحقیق الایمان

● ایضاح البیان فی تحقیق الایمان / کلام و اعتقادات / عربی al-īḍāh bayān fī taḥqīq-il īmān عاملی، زین الدین بن محسن، ق 10 قمری ‘āmelī, zayn-od-dīn ebn-e mohsen (- 16c) تاریخ تألیف: دوشنبه 8 ذیقعده 984ق حقیقت ایمان‌محور مباحثی است که با استناد به قرآن و سنة ائمه معصومین (ع) به روش کلامی-فلسفی به آن پرداخته شده و کلمات برخی از علما نیز مورد استفاده قرار گرفته است، در یک «مقدمه» و سه «مقاله» و یک «خاتمه»: المقدمة: فی معنی الایمان؛ مقاله 1. حجج هذه المذاهب؛ 2. تحقیق امور تتعلق بما سبق، دارای سه بحث؛ 3. تحقیق امور أخر، دارای سه بحث؛ الخاتمة: فی مباحث مهمة. مؤلف در مقدمه نام خاصی بر آن ننهاده و در نسخه‌ها به «الکفر و الایمان» و «الاسلام و الایمان» و«تحقیق الاسلام و الایمان» ... نام داده شده است. در بسیاری نسخه‌ها تاریخ تألیف در شب دوشنبه هشتم ذیقعده سال 954 آورده شده و در نسخه بنیاد فارس‌شناسی سحرگاه دوشنبه هشتم ذیقعده 984ق، که در نهایت آن نسخه تصریح به نام زین الدین بن محسن عاملی شده است که نسبت آن را به شهید ثانی مورد تردید قرار خواهد داد. طبق آنچه در تحقیق رضا مختاری دیده می‌شود این کتاب نامش «ایضاح البیان فی تحقیق الایمان» است و از شهید ثانی نیست بلکه از زین الدین بن محسن عاملی است که به اشتباه در اکثر قریب به اتفاق فهارس با نام‌های گوناگون به شهید ثانی نسبت داده شده است و با انتساب به او چندین بار چاپ شده است. [رک: «حقیقة الایمان شهید ثانی و یا ایضاح البیان زین الدین محسن عاملی» رضا مختاری]. مرحوم آغا بزرگ تهرانی در «طبقات اعلام الشیعه» از دو نفر به نام «زین الدین بن محسن» نام برده و احتمال داده، هر دو یک نفر باشند، اما برای هیچ یک، کتابی را با نام فوق ذکر نکرده است. ایشان در «احیاء الداثر» (صفحه 90) می‌گوید: «زین الدین بصَبص: بن محسن بن حسین الشقرائی مولدا و محتدا العاملی مرباء و مهتدا. کذا وصف نفسه فی آخر نسخة من کتاب «منیة اللبیب فی شرح التهذیب» مصرحا بانه فرغ من نسخه فی دمشق فی 24 ذی القعده 963». و در صفحه 186 می‌گوید: «قاسم بن محسن: زین الدین کان مجاورا بمشهد خراسان سنة 983 التی کتب فیها الاجازة علی ظهر «الاربعین» للشهید، للتلمیذه القاری علیه. علی بن علی بن الفقیه الفرزلی الشامی العاملی و امضائه و کتب العبد الاقل زین الدین بن محسن، قاسم، متوحدا حامدا لله.» آغاز: الحمدلله الذی شرح صدورنا للاسلام و تفضل علینا بحسن الاعلام لمزید الاکرام فنور قلوبنا بمعرفته و ثبتها علی الایمان انجام: و رحم الله من نظر الی ما من الله سبحانه علینا بجمعه فی هذا الکتاب بعین الحقیقة و الانصاف چاپ: تهران، سنگی، بی ناشر، 1312ق، وزیری، 69ص(صص100-168)؛ دارالخلافه طهران، 1305ق، 67ص؛ قم، 1409ق، کتابخانه آیة الله مرعشی، با نام حقایق الایمان؛ قم، بوستان کتاب، 1422ق، ضمن المصنفات الاربعة، با نام حقيقة الایمان و الکفر [الذریعه 514/2، به عنوان «الایمان و الاسلام» و 30/7-31 با عنوان مذکور؛ معجم المطبوعات 1973/2؛ فارس شناسی ص 133 با انتساب به زین الدین بن محسن عاملی؛ مشار عربی ص 313-314]