انس الحكمة (ترتيب ...)

● انس الحكمة (ترتيب ...) / گوناگون / عربی uns-ul ḥikma (tartīb ... ) زندوستی، علی بن حسین، - 382؟ قمری zandūstī, ‘alī ebn-e ḥoseyn کتاب «انس الحکمه» در اصل از ابوالحسن علی بن حسین محمد زندوستی حنفی است و در سال 695 یکی از دانشمندان حنفی آن را مرتب ساخته و در 21 «باب» قرار داده است. کتاب حاضر ترتیب انس الحکمه است و ترتیب دهنده نام خویش را یاد نمی‌کند، اما در دیباچه می‌نویسد که در 695 به ترتیب کتاب انس الحکمه پرداخته است چنین پیداست که مؤلف ابومحمد عبدالله بن فضل و ابواسحاق ابراهیم بن عفر نیشابوری را درک کرده و از او سماعاً نقل می‌کند. همچنین مؤلف از کتاب الصلوة محمد بن حسن (شیبانی)، ابویوسف، ابوحنیفه، ابوبکر رازی، ابوالقاسم حکیم، احمد بن فضل جندی، ابومنصور بياع النيشابوری، از محمد صادق (نقل ابوبکر بن اسحاق) امیر نوح بن منصور سامانی یاد می‌کند. سئوال و جواب‌ها، درباره پاره‌ای از اصول عقاید و معارف و علل و اسرار برخی از مسائل طبیعی و فلکی و بحث‌هایی است درباره برخی از عرفا و اخلاقیات با عنوان «ان قیل» و «الجواب». چند مناظره بین درویشی و توانگری و میان مسلمان و نصرانی و محبوسی ترتیب داده شده و سئوال و جواب‌هایی از زبان هر دو فریق متخاصم بیان می‌دارد. فهرست مطالب و ابواب: باب 1. الاعتقاد بالله تعالی (در این باب پنج سئوال و جواب است و از آن جمله: ان قيل ان الله تعالی واحد و العبد واحد فما الفرق بينهما، ان قیل بم عرفت الله بالعقل ام بالخبر)؛ 2. الايمان و حقیقته و تفسیرهما و العلم و العقل و المعرفة (از جمله سئوال‌های این باب: ايش تفسیر الایمان، ايش تفسير الدين)؛ 3. العلم و الايمان (در این باب و باب چهار سئوال و جواب بصورت بقیه کتاب وجود ندارد)؛ 4. فضل العلم و العقل و الفرق بينهما؛ 5. فضل المعرفة و العلم و العقل؛ 6. فضل الملائکه و بنی آدم و الفرق بينهما (در این باب دو سئوال و جواب است و از کتاب جامع الصغير و كتاب الصلوة یاد شده)؛ 7. الانبياء ... و فضيلتهم و زلاتهم (از جمله سئوالات در این باب: ما الحكمه ان الانبياء(ع) لم يسلموا من الزله و يحيى بن زكريا سلم منها)؛ 8 آدم عليه السلام حكى عن ابى القاسم الحكيم ... (سئوال دوم در این باب: «فان قيل ما الحكمة ان الله تعالی نهى آدم عن قربان الشجره فلم ينته فلم يعاقبه بالكفر و امر ابليس بالسجود فامتنع فعاقبه بالكفر»)؛ 9. نوح (یک سئوال و جواب)؛ 10. ابراهيم و غيره من الانبياء. پس از باب عاشر دیگر عنوان باب در نسخه دیده نمی‌شود و سؤالات و جواب‌ها در موضوعات مختلف بدون عنوان «باب» آورده شده‌اند و برای نمونه پاره‌ای از سؤال‌ها: كيف يعرف ان نبينا (ع) رسول الى المؤمنين او الكافرين ... ما الحكمه في قوله تعالى ليغفرلك الله ما تقدم من ذنبك و ما تاخر ... كيف نزل الوحى من السماء و في كم وجه قد نزل ؟ ... لم سميت فاطمة بنت البنى (ع) زهراء؛ ما معنى قولهم نية المؤمن خير من عمله؛ ما الحكمه ان المسلم محله في الجنة و الكافر في النار؛ هل يعمل احد عملا بغير قضاء الله؛ لم عرفت الملائكه ان بنى آدم يفسدون في الارض ماالحكمه ان الله ذكر كنيد الشيطان ضعيفا و كيد النساء عظيما.