امل الآمل فی (تراجم) علماء جبل عامل

● امل الآمل فی (تراجم) علماء جبل عامل = تذکرة المتبحرین فی (ترجمه) العلماء المتأخرین / تراجم / عربی amal-ul āmil fī (tarājim-i) ‘ulamā’-i jabal ‘āmil = taḏkirat-ul mutibaḥḥirīn fī (t.) al-‘ulamā’-il muti’axxirīn حر عاملی، محمد بن حسن، 1033-1104 قمری horr-e ‘āmelī, mohammad ebn-e hasan (1624-1693) تاریخ تألیف: 1 جمادی الثانی 1097ق کتاب امل الآمل چنانکه از دنباله نام آن برمی‌آید ویژه دانشمندانی است که از سرزمین سوریه و لبنان برخاسته‌اند و در آن نام دویست و نه تن و سیصد و نود کتاب که نگاشته‌اند آمده است. نگارنده أمل الآمل کتاب دیگری نیز به نام «تذکرة المتبحرین فی ترجمة سائر العلماء المتأخرین» نگاشته و در آن دانشمندان جز کشور جبل عامل را گرد آورده و در آن یک‌هزار و صد و ده تن و یک‌هزار و پانصد و هفده کتاب ایشان را نام برده است. وی در این دو کتاب فقط دانشمندانی را که پس از شیخ طوسی (م 460) آمده‌اند و نام ایشان در کتاب فهرست و رجال او نیامده است نام برده است. مدرک کار او فهرست شیخ منتجب الدین و اجازه‌های بزرگ دانشمندان گذشته و نیز اطلاعات شخصی خود و استادان او بوده است. نگارنده در 1096 به کتاب یکم آغاز کرده و در 1097 کتاب دوم را به پایان رسانیده است و در آغاز کتاب دوم می‌گوید که بخش دوم کتاب را «تذکرة المتبحرین» نامیده است. بنابراین، نگارنده این دو کتاب را یکی شمرده که دارای دو بخش است و هر بخش را نامی نهاده است. پس این کتابی است مرتب بر دو جزء: 1. ترجمه جمله‌ای از علما و فضلای جبل عامل؛ 2. موسوم به «تذکرة المتبحرین» در ترجمه جمعی از علمای متأخرین از شیخ طوسی. شامل بیست و چهار فائده رجالی «12 فائده در ابتداء کتاب و دوازده فائده در آخر». این کتاب مورد توجه فضلای متأخر شده و نقص آن را تتمیم کرده‌اند. از جمله می‌توان به این افراد اشاره کرد: 1. محمد باقر مجلسی (-1111ق) حاشیه‌ای بر آن نگاشته (الذریعه 6: 25) 2. سید نعمة الله جزائری (-1112ق) حاشیه‌ای بر آن دارد (الذریعه 6: 25) 3. میر ابراهیم پسر میر معصوم پسر میر فصیح پسر میر اولیا قزوینی (-1145ق) «تتمیم امل الآمل» دارد (الذریعه 3: 337) 4. محمد پسر علی پسر ابوشبانه بحرینی، همزمان شیخ یوسف بحرینی (-1186ق) و شاگرد سلیمان ماحوزی (-1121ق) شاعرانی که از خامه شیخ حر افتاده، بر امل الآمل افزوده است (الذریعه 3: 337) 5. عبدالنبی قزوینی پسر محمد تقی، به خواهش دانشمند همزمان خویش سید مهدی بحرالعلوم (-1212ق) به سال 1191ق دنباله‌ای بر امل الآمل نگاشته است (الذریعه 3: 337 و 338) 6. عبدعلی طباطبائی کربلائی همزمان شریف العلماء مازندرانی (-1245ق) در کربلا «تتمیم امل الآمل» نگاشته است (الذریعه 3: 337) 7. سید حسن صدر (1272-1354ق) با دستیاری صاحب الذریعه کتابی به‌نام «تکمله أمل الآمل» نگاشته است (الذریعه 4: 411) 8. محمد ابراهیم نیریزی شیرازی در شهر مشهد خراسان به سال 1299ق أمل الآمل گزیده کرده است. آغاز: الحمدلله منتهی امل الاملین، مضاعف عمل العلماء العاملین ... و بعد، فیقول الفقیر الی الله الغنی محمد بن الحسن بن علی الحر العاملی المشغری قد خطر فی خاطری و بالی. انجام: انما جمعت قلیلا من کثیر، و شرمة من جم غفیر و قد فرغت من تالیفه فی اول جمادی الثانیة سنة 108ق. چاپ: این کتاب ضمیمه «منهج المقال» و «منتهی المقال» چاپ شده؛ تحقیق سید احمد الحسینی، بغداد، مکتبة الاندلس، الطبعة الاولی، در دو جلد، 1385ق، 242+484ص؛ تهران، سنگی، بی ناشر، 1302ق.، رحلی، 77ص (صص1-77)؛ طهران، سنگی، 1306، رحلی، 96ص (صص 422-518) [الذریعه 350/2؛ ذخائر التراث العربی الاسلامی 467/1؛ مشار عربی، ص 92] شرح و حواشی: 1- أمل الآمل فی تراجم علماء جبل عامل و تذکرة المتبحرین (منتخب)؛ نیریزی شیرازی، محمد ابراهیم (قرن 13) 2- تتمیم امل الآمل؛ قزوینی، عبدالنبی بن محمد تقی (1125-1197) 3- تعلیقة امل الآمل؛ افندی، عبدالله بن عیسی بیگ (1066-1130ق) 4- تکملة امل الآمل؛ صدر، حسن بن هادی (1272-1354) 5- ملحق امل الآمل (فی احوال آل ابی جامع)؛ آل ابی جامع، جواد بن علی (-1322)